'Wat verklaart de woede over 'graaiers'?'

Na ernstige bedreigingen vertrok Van Keulen (midden) deze week voorlopig naar het buitenland. Beeld ANP
Na ernstige bedreigingen vertrok Van Keulen (midden) deze week voorlopig naar het buitenland.Beeld ANP


Waar komt de - vaak felle - woede vandaan die zich richt op 'graaiers' uit de top? Ze hebben zeer waarschijnlijk iets flink verkeerd gedaan, de bestuurders van banken en maatschappelijke organisaties. Maar om ze te bedreigen, foto's van hun huizen te publiceren en op te roepen hen massaal aan te spreken, waarom is dat nodig? Sociaal-psycholoog Niels van de Ven werkt aan de Universiteit van Tilburg.

Willen we wraak?
"Dat lijkt mij te simpel. De oorzaken van de huidige crisis zijn voor niet-ingewijden moeilijk te begrijpen. Wie heeft de schuld? Het antwoord is complex. We willen graag dat mensen krijgen wat hun toekomt. Dat gevoel dat de wereld rechtvaardig is, wordt extra aangetast nu mensen de effecten van de crisis gaan merken. De zwemles van je kind wordt niet langer vergoed en dan hoor je dat een bankier een forse bonus kreeg. De crisis ligt buiten de controle van burgers. Meestal willen de mensen dat de wereld een beetje voorspelbaar is, ze hebben een aversie tegen onzekerheden. Dat maakt dat het verleidelijk is één schuldige aan te wijzen."

Is dat dan helemaal ten onrechte?
"Natuurlijk hebben sommige topmensen echt dingen verkeerd gegaan. Maar mensen vergeten dat ze dat in een heel andere tijd hebben gedaan. Dat noemen wij de 'hindsight bias' en die ze je in veel experimenten terugkomen: achteraf kunnen mensen zich niet meer voorstellen dat ze eerder, in andere omstandigheden, heel anders hebben gehandeld. Een paar jaar geleden wilde iedereen een aflossingsvrije hypotheek.

Je ziet ook dat dingen op één hoop worden geveegd: de bankier die destijds keuzes maakte in de overtuiging dat hij het goede deed, wordt net zo erg gevonden als de corporatiedirecteur die echt fraudeerde."

U deed onderzoek naar jaloezie. Willen we eigenlijk niet allemaal een dik salaris en een forse bonus?
"Dat speelt hier minder mee. Mensen vergelijken zich het meest met degenen die ongeveer hetzelfde leven hebben als zijzelf. Als je aan hen vraagt of ze op iemand jaloers zijn, noemen mensen meestal iemand die dicht bij hen staat. Er is misschien wel leedvermaak: als die topmensen zo hard worden aangepakt, is er toch nog een beetje gerechtigheid."

Is er eigenlijk echte volkswoede of denken vooral media dat ze die moeten beschrijven - waarmee ze de woede ook voeden?
"Dat heb ik niet onderzocht. Ik denk wel dat er toch ook veel mensen zijn die de woede niet delen. Die misschien denken: dat lost ook niets op. Laten we nou eens gaan denken hoe we bonussen meer op langere termijn kunnen uitdelen in plaats van direct. Want daar hebben wij als maatschappij misschien ook wel iets laten liggen."

Word je gelukkiger van een bescheiden inkomen en ongeschonden blazoen, of een leven in een dure villa terwijl je reputatie aan gort ligt?
"Dat zal verschillen. Het is niet niks, je hele leven een reputatie opbouwen en die dan ineens verliezen. Maar ik vermoed dat juist degenen die nu zo'n punt maken van die topbeloningen toch eerder zouden denken dat geld alles goedmaakt."

Kijk, dit doet hij met zijn bonussen: de villa van Erik Staal op de Antillen verscheen in de krant en op het internet. De topman van Vestia trad af nadat bleek dat de woningcorporatie in grote nood kwam door riskante investeringen. Op zijn vertrekpremie was veel kritiek en Vestia probeert die deels terug te vorderen.

Hij sjoemelde zelf ook: over oud-topman Bert Molenkamp van Amarantis - de Amsterdamse scholenkoepel die ten onder ging aan vastgoedtransacties - meldden verschillende media vorig jaar 'zelfverrijking' met een privé-vastgoedtransactie. Kamer en minister spraken er schande van, deze maand bleek de privé-aankoop geoorloofd. Een nieuwe baan had Molenkamp al moeten opzeggen.

Hij moet het geld teruggeven: kort na de nationalisatie was er veel verontwaardiging over de bonus die toenmalig SNS-topman Van Keulen - in 2007 nog 'topman van het jaar' - had ontvangen tijdens de later desastreus gebleken vastgoedaankoop. Hij legde zijn functies neer. De foto van zijn huis haalde de media. Na ernstige bedreigingen vertrok Van Keulen deze week voorlopig naar het buitenland.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden