Review

Wat u gaat zien is fictie!

Het kan niemand ontgaan: morgen gaat ’Da Vinci Code’ in première. Vanuit de katholieke kerk en Opus Dei wordt gevraagd om een verbod. Maar daar schiet de kerk weinig mee op.

’Katholieken hoeven dit niet te nemen!,’’ bulderde de (toen nog) katholieke Volkskrant in 1963 bij het verschijnen van Rolf Hochhuts ’Stellvertreter’, over paus Pius XII die zweeg over de jodenvervolging. Nu pleit in Rome curiekardinaal Arinze (nooit zonder paus) voor een verbod van de film de ’Da Vinci Code’. Zo blaast hij onbedoeld wat extra wind in de zeilen van de strategisch georkestreerde hype rond de film.

Over de ’Da Vinci Code’ (DVC) is veel geschreven. Toen het boek in Nederland verscheen lag de hype helemaal niet voor de hand. ’Heel onderhoudend’, oordeelde Trouw in zijn thrillerhoekje. Tientallen miljoenen boeken wereldwijd later is de literatuur, zijn de debatten, discussies pro en contra, niet meer te overzien. Als pelgrims reizen Browns fans naar de ’heilige plaatsen’ uit de DVC en het eerdere ’Bernini mysterie’: het Louvre, de St.-Sulpice in Parijs, de Sint Pieter, Capella Chigi in Rome en de Tempelkerk bij Fleet Street in Londen.

De katholieke organisatie Opus Dei, die in de DVC als een schurkenbende is getekend, heeft sinds het boek meer bezoekers op zijn website gehad dan ooit. En dezen krijgen nu heel wat pittigere informatie en verweer dan de bigotte praatjes van weleer over de heilige stichter en over hun vrome successen. Het Opus Dei voelde zich door Browns aantijgingen aanvankelijk zeker gekwetst maar mag nu met heimelijke dank de vruchten plukken.

Het boek van 500 pagina’s plaatst met antieke ingrediënten het onderzoek naar de Graal in deze tijd en ’onthult’ het geheim dat Jezus al 2000 jaar wordt gebruikt door een corrupte kerk terwijl hij met zijn vrouw Maria Magdalena heel iets anders voor ogen had, zeker niet de mannenkerk van Rome.

Voor de film - een recentie ervan verschijnt in de krant van morgen - wilde de Afrikaanse kardinaal Arinze maar meteen een verbod. Het boek is al erg genoeg, vond hij, maar zo’n kleurige rolprent zou nog meer de zielen heftig verwarren en de hersenen spoelen. In India willen katholieken zichzelf doodhongeren om een verbod af te dwingen, elders is er een leeftijdsgrens gesteld, boven de 18 of 16 jaar. Dat is opvallend, want het gaat niet om seks of geweld. Opus Dei zag graag dat de film voorafgegaan werd door een waarschuwing: Wat u gaat zien is fictie.

En daarmee zitten we midden in wat misschien wel een nieuw genre is, filosofisch en literair: de feiten zijn verzonnen, de fictie is ’echt gebeurd’. De vraag of Opus Dei een kwezelkransje is dan wel een roomse maffia (of allebei) verzinkt in het niet bij de grote vrees van de huidige paus voor deze ’dictatuur van het relativisme’, waar elke waarheid en morele maatstaf ondergeschikt is aan het eigen ik.

Thrillerschrijver Dan Brown is niet de eerste die ’echt gebeurde fictie’ presenteert. Hij hanteert hetzelfde procédé als bijvoorbeeld Harry Mulisch in zijn boek ’De ontdekking van de hemel’ of Tomas Ross en Theo van Gogh met boek annex film over de Zesde Mei (0605, over de moord op Pim Fortuyn). Of neem Michael Moore en diens Fahrenheit 9/11, over 11 september 2001. Complotten, vermoedens, bedenksels onzichtbaar gelijmd in een mozaïek van feiten die voor iedereen duidelijk zijn of minstens aannemelijk of die uit pas ontdekte documenten, gebroken codes naar buiten (zouden) zijn gesijpeld.

Films met religie in de hoofdrol zijn evenmin nieuw; er kwam er de afgelopen tientallen jaren een groot aantal uit. In 1988 ging in Frankrijk een bioscoop in vlammen op omdat die de ’Last temptation of Christ’ wilde vertonen. In Nederland maakte de zelfgewijde moraalridder Bert Dorenbos zich zonder brandstichting al even sterk voor een verbod. In deze film van de Amerikaanse regisseur Scorsese droomt Jezus aan het kruis van een leven-als-mens samen met Maria Magdalena als zijn beminde bruid en met lieve kindertjes. Ook de komische ’Monty Python’s Life of Brian’ en Paolini’s ’La ricotta’ hadden het moeilijk met de rooms-katholieke kerk. En heel recent de flauwe animatieserie ’Popetown’.

Denk overigens niet dat de katholieke kerk het monopolie heeft op (het pleiten voor) verbieden. Het lijkt er eerder op dat katholieken wel wat eelt op de ziel hebben, ze kunnen een grapje best verdragen, ook over hun hoogeerwaarde geestelijken en hun heiligen.

De roep om een verbod klinkt bijvoorbeeld uit de hoek van de islam. We zagen eerder dit jaar de gewelddadige protesten tegen een paar Deense cartoons. Dreigementen uit moslimkring voorkwamen eerder al in Nederland de opvoering van Benali’s toneelstuk ’Aisja’. Maar ook andere religies hadden hun affaires. Fassbinders ’Het vuil, de stad en de dood’ bracht in 1987 Joden in het geweer. Soms had gekwetst religieus gevoelen succes bij de Reclame Code Commissie. Het befaamde Ezelsproces van Gerard Reve is en Hochhut zijn inmiddels prehistorie.

Terug naar Browns verhaal. Paus Benedictus Ratzinger ziet niet zomaar een dogma’tje op de helling gezet, daar kan hij wel mee leven. Ook wel met Jezus als man van Maria Magdalena, zoals de film het voorstelt. Zulke dwalingen doen nu eenmaal de ronde tegenwoordig. Maar voor paus Benedictus staat echt de existentie van de mens op het spel als het om heil en verlossing gaat. Jezus de ware koning van de kerk wordt uitgebeeld als een een pion op het schaakbord van eeuwen kerkelijke corruptie. Daar valt volgens de paus niks te marchanderen en te relativeren. Die Waarheid is te groot, te heilig, te broos voor commerciële verdichtsels.

Vanuit een relativerende cultuur reageren we meewarig of angstig op uitbarstingen en bedreigingen van moslimgeweld – de Deense cartoons, Salman Rushdie, Van Gogh, Hirsi Ali. Zelfs het kleinste snippertje vermeende waarheid schijnt met moord en bloed en minstens veel geschreeuw en vlagverbranding te moeten worden verdedigd. In die zin klinkt zelfs een krantenkop als ’katholieken hoeven dit niet te nemen’ (Nederland, 1963) nu rijkelijk obscuur.

Christenen in het Westen hebben vaak het verwijt gekregen dat zij verpest zijn door de heersende cultuur van relativeren. Het verwijt luidde dan ook dat maar alles goed is en niets hun ’heilig’ is en zij voor geen waarheid, groot of klein, hun bloed of offers over hebben.

Gezien de boodschap van de grootste christelijke kerk ligt het voor de hand dat deze in een wereldwijd klimaat van veel religieus getint grof geweld een stichtend voorbeeld geeft dat haar God ’geen god van geweld’ is. Bij dat voorbeeld past eerder vreedzaam leven, dialoog, discussie, hartelijke overtuiging, humor ook, niet het gekwetst zijn, de rechter of de politie.

Ooit dreigde de brandstapel voor wie wilde bewijzen dat de aarde om de zon draait. In de islam geldt ditzelfde primaat van geloof boven wetenschap nog steeds. Over de burgerlijke staat van Jezus heeft noch de kerk noch een niet-bestaande ’Priorij van Zion ’ wetenschappelijk iets te melden. Alles wat de DVC daarover zegt is fictie. Of niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden