Wat Theresa May nu vraagt, zal ze niet krijgen

Beeld Berend Vonk

Terwijl premier May een brexit-compromis zoekt met oppositieleider Corbyn, is ze gedwongen Brussel opnieuw te vragen om uitstel van het Britse vertrek uit de EU. Hoeveel clementie hebben haar Europese collega’s nog met haar?

Wat wil premier May?

De Britse premier Theresa May ziet zich gedwongen opnieuw om uitstel te vragen, omdat ze het onwaarschijnlijk acht dat ze voor de deadline van 12 april alsnog haar akkoord door het parlement krijgt. Het lagerhuis heeft de brexit-overeenkomst die haar regering sloot met de EU al drie keer weggestemd. May voert nu gesprekken met Labour-leider Jeremy Corbyn om te kijken of er een compromis mogelijk is waar ook de oppositie mee kan leven. Dat zou in de richting kunnen gaan van een zachtere brexit, een nauwere relatie met de EU dan May zou willen.

Tot nu toe komt er weinig over de gesprekken naar buiten, wat gezien de Britse traditie van lekken naar journalisten opmerkelijk is. Zowel May als Corbyn heeft een team van zwaargewichten aangesteld voor de onderhandelingen. Dat de gesprekken al drie dagen bezig zijn, toont dat beide partijen ze serieus nemen.

Of ze echt iets opleveren, blijft de vraag. Er is ongelooflijk veel wantrouwen tussen de grootste twee politieke partijen. Omdat er de afgelopen twee jaar nauwelijks contact is geweest tussen May en Corbyn is het zeer twijfelachtig of er in zo’n korte tijd ineens een vertrouwensbasis ontstaat. Dat May Brussel nu voor de tweede keer om uitstel vraagt (opnieuw tot 30 juni), suggereert dat ze er niet vanuit gaat dat er op korte termijn een oplossing is.

Haar streven blijft nog steeds om, ondanks dit uitstelverzoek, voor 22 mei de EU te verlaten. Alleen dan is ze ervan verzekerd dat de Britten de dag erna niet mee hoeven te doen aan de Europese verkiezingen. 

Moeten de Britten deelname aan die Europese verkiezingen dan toch voorbereiden? 

Ja. Dat is de belangrijkste nieuwe ontwikkeling van vrijdag. May heeft voor het eerst erkend dat de Britten voorbereidingen zullen treffen voor die verkiezingen. Ze heeft dat bij eerdere gelegenheden uitgesloten. De uiterste datum dat de Britten daar nog onderuit kunnen is 12 april.

Dat is het moment waarop een EU-lidstaat kenbaar moet hebben gemaakt dat hij zich opmaakt voor die stembusgang, die zich in de hele EU van 23 tot en met 26 mei voltrekt.

Daardoor ontstaat er een wonderlijke situatie in het Verenigd Koninkrijk. Alle politieke partijen zullen de komende weken lijsten met kandidaten moeten samenstellen. Ook zullen ze campagne moeten voeren, terwijl May in de tussentijd alsnog zal proberen een deal door het parlement te krijgen, zodat deelname aan die verkiezingen toch niet nodig zal zijn.

Gezien de afgelopen maanden is het allesbehalve zeker dat de Britse premier daarin slaagt. Voormalig Ukip-leider en brexit-voorvechter Nigel Farage heeft al laten weten er met een nieuwe partij aan mee te willen doen: de Brexit Party. Farage, die namens de anti-EU-partij Ukip al twintig jaar lid is van het Europees Parlement, hoopt dat de vele brexit-stemmers hun frustratie in het stemhokje zullen uiten en op hem zullen stemmen. Het is daarom niet uitgesloten dat Farage, mocht het tot verkiezingen komen, opnieuw met een behoorlijk clubje Europarlementariërs zitting zal nemen in het parlement. En dat drie jaar na het brexit-referendum.

Het Europees Parlement heeft de 73 Britse zetels in de planning voor de komende verkiezingen toch allang geschrapt?

Inderdaad, en alleen dat al heeft uren vergadertijd gekost. Begin vorig jaar besloten de EU-lidstaten en het parlement zelf, vooruitlopend op het Britse vertrek, het aantal te verdelen zetels in 2019 terug te brengen van 751 naar 705. De Britten bezetten er nu 73, maar het was niet zo simpel om die van het geheel af te trekken en uit te komen op 678. Op grond van bevolkingsaantallen is er een ingewikkelde herberekening gemaakt, waarbij veertien landen er één of meer zetels bij krijgen. Nederland gaat van 26 naar 29 volksvertegenwoordigers in Straatsburg – dat was althans de bedoeling.

Nu die planning in de soep loopt, moet het parlement de oude zetelverdeling afstoffen. De Britten zullen immers meedoen en kiezen ouderwets, al is het waarschijnlijk tijdelijk, 73 Straatsburg-gangers.

Volgens de laatste in Brussel circulerende (nood)plannen, die juridisch waterdicht moeten zijn, zou de nieuwe verdeling alsnog van kracht worden als het Britse vertrek dit of volgend jaar een feit wordt. Nederland kiest op 23 mei 26 parlementariërs. Drie kandidaten moeten in de wachtkamer plaatsnemen. Zij mogen pas naar Straatsburg als de Britten daar hun hielen hebben gelicht. Voor Spanje en Frankrijk is het verschil het grootst: die zouden er allebei vijf zetels op vooruit gaan.

En dan is er ook nog de problematische vraag hoe het parlement met de verlengde Britse aanwezigheid omgaat, en de Britten met hun invloed. Al snel na de installatie van het nieuwe parlement op 2 juli zijn er stemmingen over procedurekwesties: tal van functies moeten worden verdeeld, waaronder de voorzitter en de vicevoorzitters.

Ook moet zich op zeker moment een meerderheid aftekenen in het parlement voor de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie. Het zou bizar zijn als de Britse stemmen een kandidaat blokkeren, die het anders makkelijk zou hebben gehaald.

Wat zullen de 27 EU-regeringsleiders komende woensdag besluiten op hun ingelaste top in Brussel?

De brief die May vrijdag aan Brussel verstuurde, roept herinneringen op aan haar epistel van 20 maart. In beide vraagt ze om uitstel tot 30 juni. Bovendien bevatten ze beide, in de ogen van de rest van de EU, tal van onduidelijkheden. Die lijken nu zelfs nog een slagje erger. De EU-leiders eisen een helder plan van May over een nuttige besteding van de extra weken of maanden en een bijbehorend happy end.

“Wat je wil voorkomen is dat je nog eens twee, drie maanden op datzelfde kleine stoeptegeltje blijft ronddraaien”, zei premier Rutte. Hij hoopt dat May op de top van woensdag de mist klaart.

In de brief schrijft May dat ze een snelle, goede afloop niet kan garanderen. Ze ‘accepteert’ het standpunt van de EU dat deelname aan de Europese verkiezingen onvermijdelijk is als het VK op 23 mei nog steeds EU-lid is. Maar de weerzin tegen de voorbereidingen druipt ervan af.

En May zaait twijfel over de periode tussen 12 april en 23 mei. De EU wil dat er aanstaande vrijdag geen enkele onzekerheid meer is of het VK meedoet aan de verkiezingen. May stelt echter dat de verkiezingscampagne die met zoveel tegenzin in gang is gezet, kort voor de verkiezingen nog kan worden afgeblazen als er een Lagerhuis-meerderheid is voor het brexit-akkoord. Dan zou de brexit uiterlijk 22 mei een feit moeten zijn.

Weinig kans dat er op de EU-top applaus losbarst voor dit scenario. Groter is de kans dat May, net als op 21 maart, moet tekenen bij het kruisje voor het plan dat haar 27 collega’s eensgezind op tafel leggen: een echte lange verlenging dit keer, en dus verkiezingen. En dan mogen de Britten, onder welke premier ook, zich weer melden in Brussel als hun parlement een meerderheid vindt voor enig brexit-scenario. 

Een muurschildering in Parijs van de Franse president Emmanuel Macron en de Britse premier Theresa May van de Franse artiest Combo. Beeld Reuters

Wellicht uitstel met flexibele einddatum

Het tweede brexit-uitstelverzoek van de Britse premier May is op het continent lauw ontvangen. In een brief aan ‘EU-president’ Donald Tusk vraagt May, net als in haar eerste verzoek van vorige maand, om een uitstel tot 30 juni. Ze hoopt dat ze in de tussentijd een akkoord bereikt met de ­Labour-oppositie over een visie die wel op een meerderheid in het Lagerhuis kan rekenen.

Parijs en Den Haag waren het meest uitgesproken in hun twijfels. “De brief van Theresa May roept veel vragen op”, zei premier Rutte. “We hopen op meer duidelijkheid van Londen voor komende woensdag.” Die avond is er in Brussel een extra EU-top over de brexit.

De Franse president Macron heeft vaker blijk gegeven van zijn ongeduld. Hij vindt dat de brexit de EU gijzelt en voorkomt dat de 27 overige landen toe komen aan noodzakelijke hervormingen. Volgens The Guardian heeft Macron steun van België en Spanje voor zijn pleidooi om May’s verzoek naast zich neer te leggen. Gevolg daarvan zou de gevreesde ‘no deal’-brexit zijn, over zes dagen al. Maar voor zo’n radicaal antwoord is unanimiteit nodig. “Als we de reden voor het uitstelverzoek niet begrijpen, kunnen we geen positief antwoord ­geven”, zei de Franse minister van ­financiën Bruno Le Maire.

Vrijdag lekte uit wat Tusk waarschijnlijk op de top van woensdag op tafel zal leggen: een voorstel voor een ‘flextension’. Dat is een verlenging van in principe een jaar, die echter kan worden bekort als het Londen eerder lukt om zich in meerderheid achter een akkoord te scharen. Dat voorstel betekent ook Britse deelname aan de Europese verkiezingen van eind mei. May schrijft in haar brief weliswaar voor het eerst dat voorbereidingen daarvoor onvermijdelijk zijn, maar ze hoopt toch onder die stembusgang uit te komen met een doorbraak voor die verkiezingstijd.

Lees ook:

Hoe May’s successtrategie van stilzitten en vage uitspraken zich tegen haar keert

Steeds is er verwarring is over wat Theresa May nu precies zegt. Het Lagerhuis klaagt erover en ook de Europese Unie heeft er last van. Maar het is precies die eigenschap die haar in het zadel hielp.

Schrijver Jonathan Coe lijdt onder de brexitchaos: ‘Het kan nog wel honderd jaar duren’

Zijn brexit-roman is af, maar Coe is er nog niet klaar mee: “Ik heb duidelijk meer angstdromen dan voorheen. Ik ben bepaald niet de enige. Er zijn in ons land al vele rapporten uitgebracht over hoe deze politieke impasse leidt tot psychische problemen. Het is voor ons allemaal nogal stressvol.”

Op trouw.nl/brexit leest u het laatste nieuws over de brexit, scenario’s en de mogelijke gevolgen voor Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden