Wat te doen aan het personeelstekort in de ouderenzorg?

handen aan het bed | Het tekort aan personeel in de ouderenzorg is al jaren een probleem. Het is hoog tijd daar wat aan te doen. Maar wat is de juiste aanpak? Om- en bijscholen, Polen inhuren of de interesse voor het werken met kwetsbare ouderen aanwakkeren in het hoger onderwijs?

Het is kwart over zeven in de ochtend wanneer Josien van Dam verpleeghuis Het Maanderzand in Ede binnenwandelt. Nog geen negen uur geleden liep ze de laatste ronde van haar avonddienst. Na een korte nachtrust mag ze weer aan de slag op haar afdeling met ouderen met dementie. Tijd om rustig wakker te worden heeft Van Dam niet. Op dit drukste moment van de dag gaat al haar aandacht naar de bewoners die uit bed willen.


Het is aanpoten voor personeel in de ouderenzorg. Achtduizend vacatures staan er open, telde ActiZ, de branchevereniging van zorginstellingen. Eind dit jaar zijn het er tienduizend, is de verwachting. De zorginstellingen moeten het doen met de mankracht die ze hebben. Door het grote tekort kunnen medewerkers niet altijd de zorg bieden die ze zouden willen.


"Lekker geslapen, Ria?", vraagt Van Dam als ze het licht in de slaapkamer van mevrouw Meyer aandoet. De oude dame mompelt dat ze nog niet wil opstaan. Het is haar te koud. Van Dam haalt het met roze bloemen beklede dekbed van Meyer af. "Gemeen van mij, hè? Maar dan kun je zo wel lekker gaan schilderen, Ria." Ze trekt de negentigplusser haar steunkousen aan, wast haar, kleedt haar aan en poetst haar tanden.


Op weg naar de badkamer wordt mevrouw Meyer onrustig. "Negentien, negentien, negentien, negentien", herhaalt ze in een vast ritme. Van Dam zet een ouderwets kinderliedje in en direct valt Meyer haar bij. Meezingen kalmeert haar. Als het liedje is afgelopen loopt ze kalm met Van Dam naar de woonkamer voor een bordje pap.


Van Dam had mevrouw Meyer graag de tijd gegeven om rustig op te staan, maar dat kan niet altijd. In haar eentje heeft ze de zorg voor een groep van acht ouderen met verschillende stadia van dementie, die allemaal aandacht nodig hebben. En gebeurt er iets onverwachts, dan neemt de druk alleen maar toe. Van Dam: "Vorige week is er een vrouw gevallen. Ik moest mijn groep alleen laten om haar te helpen."


De tien stagiairs die in het verpleeghuis werken kunnen samen met vrijwilligers en familieleden de gaten vaak wel dichten, maar het tekort aan personeel blijft een probleem. "Het is enorm schuiven met de roosters", zegt Ilse Herikhuisen. Als coördinator personeel in Het Maanderzand is zij verantwoordelijk voor de planning en het invullen van de openstaande vacatures. Zijn er handen tekort, dan verlaat ze haar bureau en draait ze een nachtdienst mee.


Gebrek aan geld


Het huidige tekort aan personeel wordt alleen nog maar groter met de nieuwe regels die Den Haag onlangs afkondigde. In de richtlijnen staan nog geen concrete aantallen, maar minimaal twee zorgmedewerkers op een groep van acht bewoners lijkt de toekomst. Het manifest van Hugo Borst en Carin Gaemers voor een betere ouderenzorg, dat hiertoe oproept, wordt door alle politieke partijen omarmd. Dit zijn volgens ActiZ zeventigduizend extra medewerkers in verpleeg- en verzorgingstehuizen en tien- tot vijftienduizend in de wijkverpleging. Dat gaat zo'n 1,9 miljard euro kosten, berekende het Centraal Planbureau.


"Het gebrek aan geld om deze extra mensen aan te nemen is een probleem", zegt vicevoorzitter van het ActiZ-bestuur Jacqueline Joppe. "Maar ik ga ervan uit dat er extra middelen komen na de kabinetsformatie. Alle politieke partijen maken in hun verkiezingsprogramma's meer geld vrij voor ouderenzorg."


Toegenomen administratielast, het slechte imago van de ouderenzorg en het tekort aan stageplaatsen zijn misschien wel grotere obstakels. Een snelle oplossing kan zijn om mensen die al een opleiding hebben bij te scholen. Denk aan pedagogen met interesse in de ouderenzorg. Die kunnen op vrij korte termijn aan de slag.


"Maar we moeten niet alleen energie steken in het opleiden van nieuwe mensen, maar ook op korte termijn investeren in de mensen die er nu zitten. Anders houden zij het niet vol", zegt Sonja Kersten, directeur van de beroepsvereniging voor verpleegkundigen en verzorgenden.


Een wat onorthodoxe manier om het personeelstekort aan te vullen is zorgmedewerkers werven in het buitenland. "Polen kunnen bijvoorbeeld prima aan de slag in Nederland. De taalbarrière is nog wel een belemmering, maar qua opleiding zitten ze goed", aldus Joppe van ActiZ. Zij zou graag zien dat er daarnaast meer geld komt om stagebegeleiders aan te stellen. Daar is een schreeuwend gebrek aan, waardoor verpleegkundige opleidingen een numerus fixus instellen; scholen beperken het aantal studenten om te voorkomen dat leerlingen niet kunnen afstuderen door een gebrek aan stageplekken.


Voor de lange termijn zoekt ActiZ haar heil in verkorte opleidingen en technologische vernieuwingen. Er zijn ook plannen om de stofkam te halen door alle administratieve regels. ActiZ en V&VN, de beroepsvereniging van verpleegkundigen, hopen op resultaat van de imagocampagne 'Daar zit meer achter'. Studenten krijgen op een website drie praktijksituaties voorgelegd. Van meneer Davids, bijvoorbeeld, die zich na zijn heupoperatie anders gedraagt dan normaal. Naast hem liggen een injectienaald, een tompouce met een hap eruit en een diabetesboekje. Wat is er mis? Welke stappen moet de verzorgende nemen? Door dat uit te zoeken ontdekken de studenten hoe interessant de ouderenzorg kan zijn, hoopt ActiZ.


Onbemind


Hans Aerts, voorzitter van het Landelijk Overleg Opleidingen Verpleegkunde: "Ouderen blijven langer thuis wonen, wat betekent dat de ouderen die in het verpleeghuis wonen steeds complexere zorg nodig hebben." Dit maakt de ouderenzorg ook interessant voor de hbo-verpleegkundigen, denkt hij, maar die interesse moet worden aangewakkerd. "Onbekend maakt onbemind. Daarom is de zorg aan kwetsbare ouderen sinds dit jaar een belangrijk onderdeel van de opleiding. Wij leggen casussen voor uit de ouderenzorg."


De belangstelling vasthouden van hbo'erskan alleen als zij tijdens hun stage genoeg tegenkomen waar ze niet alleen hun handen maar ook hun hersenen voor nodig hebben. "Dat betekent onderhandelen met andere hulpverleners en uitzoeken wat een patiënt wil, kan en nodig heeft", aldus Aerts.

'Mijn beeld was nogal stereotiep'

Britt Roelvink (21)


Vierdejaars hbo- verpleegkunde


"Ik was op zijn zachtst gezegd niet blij toen ik las dat ik stage moest lopen in een verzorgingshuis. Ik dacht: wat moet ik daar als vierdejaars? Ik vond het echt verschrikkelijk. Mijn beeld bij de ouderenzorg was toen nogal stereotiep: van zeven tot elf mensen wassen, naar de wc brengen en eten geven.


Er zijn wel meer mensen die zo denken. In mijn eerste jaar werd de vraag gesteld wie later in de ouderenzorg zou willen werken. Van de ongeveer 400 studenten staken er maar drie hun hand op. De rest wilde in het ziekenhuis met kinderen werken of bij de ambulancezorg.


Inmiddels loop ik ruim twintig weken stage en ik ben helemaal om. De zorg voor de bewoners is complex en overal zit een ziektebeeld achter. Als iets verstoord is, heeft dat effect op alle andere klachten. Je moet dus nadenken bij alles wat je doet. Die mensen hebben zo veel levenservaring. Daar kan ik veel van leren."

'Ze zeggen: Judit is voor de oudjes'

Judit Polet (20)


Vierdejaars hbo- verpleegkunde


"Als een van de weinige studenten vond ik de ouderenzorg al snel interessant. Medestudenten zeggen: 'Judit is voor de oudjes, maar wij gaan naar het ziekenhuis.' Ik vind het zonde dat zij niet geïnteresseerd zijn, want de meerdere ziektebeelden die bij ouderen spelen zijn heel interessant.


De eerstejaars krijgen sinds dit jaar meer uitdaging, al tijdens hun eerste stage in de ouderenzorg. Ik mocht alleen nog wassen en aankleden, maar zij kijken ook al naar het systeem eromheen. Welke artsen erbij betrokken zijn en hoe alles geregeld is.


Daarmee zijn ze op weg om meer studenten te trekken voor de ouderenzorg. Ze zien dan meteen hoe complex de zorg is. Wat nu nog ontbreekt zijn meer hbo-rolmodellen op de werkvloer. Dan krijg je als student meer zicht in de taken van een hbo'er."

'Kritisch kijken naar de gang van zaken'

Bram Schellingerhout (23)


Vierdejaars hbo- verpleegkunde


"Vooraf had ik niet verwacht dat ik de ouderenzorg zo leuk zou vinden. De geschiedenis van ouderen vind ik vooral interessant. Welke aandoening kwam eerst? Wat daarna? Hoe beïnvloedt dat elkaar? En je plaatst de patiënten volledig op de voorgrond, zodat ze met hulp nog een goed eigen leven kunnen leiden.


Als hbo'er is het jouw taak om kritisch te kijken naar de gang van zaken. We moeten kijken wat er eventueel misgaat, waar werknemers tegenaan lopen en hoe wij dat kunnen verbeteren. Als een patiënt zijn of haar pijn niet kan uiten moet ik kijken hoe dat kan worden verholpen. Samenwerking met mbo'ers is belangrijk. Wij kunnen veel van elkaar leren.


Er is de laatste tijd meer aandacht voor de ouderenzorg. Scholen organiseren symposia en campagnes. Ik zie dat dit de visie van andere studenten verandert. Ze zien dat het werk niet stopt bij mensen uit bed halen en weer in bed leggen. Ik ben zelf van plan om in de ouderenzorg te blijven werken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden