Wat simpele komma's al niet kunnen aanrichten

JAAP DE BERG

Een kommaverkrachter kan een pietlut zijn. Of ook een bijbelschrijver dan wel -vertaler? Op die mogelijkheid wees me zopas, zij het in heel andere bewoordingen, een oud-collega. Kijk maar eens in Wim Daniëls' 'De geschiedenis van de komma', zei hij. Zie wat daar staat over een tekst uit Paulus' eerste brief aan de Tessalonicenzen.

Vertalers laten daar Paulus opmerken: "... de Joden, die zelfs den Here Jezus en de profeten gedood (...) hebben". De komma in deze zin staat in verscheidene bijbelversies, onder meer in de Naardense Bijbel van Pieter Oussoren, al schreef hij Judeeërs in plaats van Joden.

Uit het leesteken concludeerde NRC-columnist J. L. Heldring, door

Daniëls geciteerd, dat Paulus 'de Joden' verantwoordelijk hield voor de dood van Jezus.

Immers, had de komma er niet gestaan, dan zou de betekenis van 'de Joden' beperkt zijn gebleven tot de Joden die Jezus gedood hadden. In grammaticale termen: het woordje die zou een beperkende bijzin ingeleid hebben. Mét de komma daarentegen wordt de bijzin uitbreidend: hij verschaft extra informatie over 'de Joden' in het algemeen.

Misschien voert iemand nu aan dat ook zorgvuldige schrijvers in de vorige eeuw soms komma's zetten voor beperkende bijzinnen. Maar op dit argument lijken de lezers van Paulus' brief zich niet te kunnen beroepen. Ook de nieuwste vertaling, de NBV (2004), geeft de tekst een antisemitische strekking: "... de Joden. Die hebben de Heer Jezus en de profeten gedood". Geen wonder dat prof. P. W. van der Horst acht jaar geleden in Trouw verzuchtte: "Paulus, dat had je niet moeten schrijven".

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden