Wat schiet de wetenschap ermee op?

proef | Nederland heeft meer promovendi nodig, maar dat mag niet te veel kosten. In Groningen gaan vandaag de eerste 160 studentpromovendi aan de slag. Veel meer dan eerst, maar hun rechtspositie is uitgekleed. Goed voor studenten? En voor de wetenschap?

PETRA VISSERS EN JEANNINE JULEN

Fieke Visser (24) wilde niet solliciteren op 'een uitgekauwd voorstel' van een ander. "Ik wil doen wat ik zelf leuk vind", zegt ze. Dat kan in Groningen. Tijdens haar masteropleiding 'regional studies' werkte ze al aan een onderzoeksvoorstel dat ze de komende jaren mag uitvoeren. Als promotiestudent, dat wel, niet als werknemer. Maar om naar een andere universiteit te gaan zodat ze daar alsnog als werknemer aan de slag kan? Nee. "Hier vind ik de meeste kennis en expertise voor mijn onderzoek."

Studentpromovendi aan de Rijksuniversiteit Groningen schrijven hun eigen onderzoeksvoorstel en een plan voor vier jaar. Een groot verschil met promovendi die als werknemer aan de slag gaan: zij solliciteren op een bestaand project. Bijvoorbeeld van een hoogleraar die hulp nodig heeft of van de EU die onderzoek wil zien naar klimaatverandering of digitale veiligheid.

Voor haar onderzoek naar urbanisatie wil Visser verschillende wetenschappelijke werelden combineren. Ze heeft een achtergrond in de ruimtelijke wetenschappen, maar wil ook haar licht opsteken bij de letterenfaculteit en bij de economische wetenschappen. Daar volgt ze extra vakken, als 'statistiek in de archeologie' of 'kaarten maken'.

College geven

Als werknemer had ze daar geen tijd voor gehad. Dan had ze colleges moeten geven, in plaats van ze te volgen. Werknemerpromovendi zijn belangrijk voor het onderwijs op universiteiten. Officieel moeten ze er tien, vijftien procent van hun tijd aan besteden, "maar van vrienden die al promoveren hoor ik dat lesgeven veel meer tijd kost", zegt Visser. Zij begint er niet aan, al doen andere studentpromovendi dat wel. Ook dat mogen ze zelf beslissen.

Lou de Leij, decaan van de onderzoeksscholen van de RUG en één van de drijvende krachten van het experiment in Groningen, heeft grootse ambities met de eerste groep studentpromovendi. Hij wil 'het systeem kantelen': weg met de regel zo veel mogelijk te publiceren, met onderwijs geven, met klusjes opknappen voor onderzoekers die hoger staan in de pikorde. Eigenlijk wil hij het niet zeggen maar het woord valt toch: promovendi zijn nog te vaak 'slaafjes' van hun hoogleraar.

De ambities zijn niet helemaal nieuw. Begin jaren tachtig werd een systeem opgetuigd met assistenten of onderzoekers in opleiding (aio's of oio's). Die verdienden weinig maar kregen wel een goede onderzoeksopleiding, was de gedachte. Dat lukte niet. In de jaren negentig startten de graduate schools: instituten binnen de universiteiten waar masterstudenten en promovendi onderwijs volgen. Ook dat lukte maar ten dele. In de praktijk waren promovendi te druk met lesgeven.

Gaat het voortaan anders in Groningen? "Groot verschil met de reguliere promovendi is dat ons onderwijs verplicht is", zegt hoogleraar Ingrid Molema. Zij is verantwoordelijk voor alle vakken en stages die de studentpromovendi moeten volgen. Een begeleider kan zijn student moeilijk verbieden er heen te gaan. "We moeten ons best doen om ook de promotors in dit nieuwe systeem mee te nemen."

En toch is er bij de bestaande promovendi twijfel over het nieuwe systeem. Al die vrijheid klinkt mooi, geeft voorzitter Rolf van Wegberg van het Promovendi Netwerk Nederland (PNN) onmiddellijk toe. Het netwerk is geen voorstander van het experiment. "De RUG wil 850 promovendi aannemen als student, waarom niet 500 als werknemer?"

Van Wegberg vreest voor de kwaliteit van de proefschriften: er zijn niet ineens meer hoogleraren om de wetenschappelijke kwaliteit van het werk te bewaken. Nederlandse proefschriften zijn nu nog van hoge kwaliteit: de artikelen waaruit ze over het algemeen zijn opgebouwd verschijnen in gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften en worden door buitenlandse collega's veel geciteerd. De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), het zelfverklaarde 'geweten van de wetenschap', deelt die vrees niet. "Het lijkt mij te makkelijk om die relatie te leggen", reageert president José van Dijck. "Ik wil geen verband leggen tussen de kwaliteit van proefschriften en iemands arbeidsrechtelijke positie."

Realistisch zijn

Toch snapt ze dat het Van Wegberg zich zorgen maakt. "De regering wil meer gepromoveerden. Maar die moeten allemaal begeleid worden en dat kan niet met hetzelfde aantal hoogleraren. Dat is evident. Daarom willen we van meer geld voor onderwijs en onderzoek."

Ook De KNAW heeft een lichte voorkeur voor (de bestaande) werknemerpromovendi boven (de nieuwe) studentpromovendi. Maar Van Dijck begrijpt ook dat universiteiten 'realistisch' moeten zijn. "Universiteiten concurreren in een mondiale markt. Er zijn weinig landen waar promovendi nog werknemer zijn", aldus Van Dijck.

Blijft de vraag: waarom? Waarom vier jaar lang zwoegen aan een onderzoek met een ongewisse uitkomst? Om artikelen te schrijven die alleen je vakgenoten begrijpen? Visser hoeft niet na te denken. "Ik vind het heerlijk om constant bezig zijn met puzzels oplossen. Hoe moeilijker, hoe leuker. Het is heerlijk als de puzzelstukjes uiteindelijk in elkaar vallen."

undefined

Een promotiestudent

volgt onderwijs

krijgt een beurs van 1700 euro in de maand

valt niet onder de cao van universiteiten en heeft geen recht op bijvoorbeeld vakantiegeld of pensioen

bepaalt zijn of haar eigen werktijden

kiest zelf het onderwerp van zijn of haar proefschrift

wordt begeleid en niet aangestuurd door zijn promotor

undefined

Een werknemer-promovendus

geeft onderwijs

krijgt een startsalaris van 1700 euro netto

valt onder de cao van universiteiten en heeft recht op bijvoorbeeld vakantiegeld en pensioen

moet de werktijden volgen van de faculteit

doet vaak onderzoek dat deel uitmaakt van het onderzoek van zijn promotor.

wordt aangestuurd door zijn promotor die zijn leidinggevende is

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden