Wat Paars niet zag

De overheid en Paars hadden al vorig jaar mei bewijs in handen dat ze geen voeling meer hadden met de gewone burgerij. Ze hebben het naast zich neergelegd.

Paars nam vorig jaar beschikbare informatie over groeiende ontevredenheid onder de burgers niet serieus. Liever liet de overheid zich leiden door sociaal-economische gegevens die wezen op een veilige en gezonde samenleving.

Onderzoeksbureau Motivaction liet begin dit jaar aan de overheid weten dat de gewone burger zich onveilig voelt en hevig naar geborgenheid hunkert. Martijn Lampert van Motivaction noemt het 'diep tragisch' dat de overheid dit niet goed onder ogen heeft gezien. Het bureau Motivaction verricht sinds 1997 sociaal-psychologisch onderzoek naar de belevingswereld van de Nederlandse burger.

Op de nu al gedenkwaardige verkiezingsdag van vijftiende mei kwamen, geschokt door de moord op 6 mei op Pim Fortuyn, zelfs de mensen naar het stemhokje die doorgaans nauwelijks belangstelling hebben voor de politiek. Ze vallen voor Motivaction onder de categorie 'gemaksgeoriënteerden', mensen die van dag tot dag leven, minder ambitieus zijn in hun werk, wier blik vooral is gericht op de televisie, vooral de commerciële zenders. En die via die tv, of met een bezoek aan het pretpark proberen te ontsnappen aan die stressvolle dagelijkse werkelijkheid. Niet alleen de Lijst Pim Fortuyn heeft van hun stem geprofiteerd, ook Jan Peter Balkenende kreeg veel steun uit die hoek, blijkt uit onderzoek van Motivaction. Ook kwam naar voren dat onder de LPF-stemmers Balkenende populairder is dan onder de niet-LPF-stemmers.

De verkiezingen van 15 mei hebben meer dan duidelijk gemaakt hoe groot de kloof is tussen de overheid en de gewone burgers. Massaal hebben de kiezers Paars 2 de rug toegekeerd, zich gewend naar nieuwelingen die wel weten wat er leeft onder de bevolking, wat de behoeftes, de onvrede en de verlangens zijn van de gemiddelde Nederlander.

Jan Peter Balkenende met zijn CDA en de Lijst Pim Fortuyn hebben de kloof weten te overbruggen, hebben hun grote winst vooral te danken aan die verontruste burgerij, die in het stemhokje in opstand is gekomen. ,,Het is een revolte van de burgerij, veel groter dan de revolte van de jaren zestig, toen slechts een kleine goed opgeleide groep in opstand kwam tegen de gevestigde orde'', zegt Martijn Lampert.

De gegevens over die burger die nu zo massaal naar de LPF en het CDA is gelopen waren voorhanden. Pim Fortuyn, die volgens de metingen van Motivaction vorig jaar september nog slechts zijn aanhang kon vinden bij de categorie Nieuwe Conservatieven (zeg maar de Elsevier-lezers), zag zijn steun onder de gewone burgerij groeien. Mensen die hechten aan orde en gezag, die de hoge mate van tolerantie beu zijn en willen genieten van het leven ontdekten allengs Fortuyn als nieuwe voorman, blijkt uit een onderzoek van Motivaction in januari dit jaar. Fortuyn had een feilloos gevoel voor de verlangens en de onvrede van die gewone burger. Het was diezelfde burger waar Motivaction zich in het vorig jaar rond 4 en 5 mei gepubliceerde trendonderzoek, met het thema 'Vrijheid is leven zonder angst' zorgen om maakte. De verwarde, onmachtige en altijd gehaaste burger, die wordt geleid door zijn werk, door status en prestige. Maar die in feite op zoek is naar geborgenheid, sociale binding, gemeenschapszin, zich zorgen maakt om de toenemende individualisering, zich angstig voelt wegens een in zijn of haar ogen groeiende onveiligheid. En die burger wordt gevoed in dat gevoel van onveiligheid door het dagelijkse beeld dat hem via zijn wereldvenster, zijn tv wordt voorgeschoteld.

Motivaction onderscheidde vorig jaar mei drie hoofdstromingen die bepalend waren voor het leefklimaat in Nederland: een toegenomen maatschappelijke bezorgdheid en angst voor het verlies van sociale binding; een afnemende identificatie met werk en een afnemend streven naar economische status; en toename van tijdstress, waardoor het privéleven onder druk komt te staan. Dit leidde weer tot een escapisme, een vlucht voor de werkelijkheid op zoek naar een veilige haven van rust.

Deze verloren burger, waar Motivaction op doelde, is door Paars, door de overheid nooit goed herkend. Volgens Lampert werd de overheid over deze Nederlanders slecht geïnformeerd door het Sociaal Cultureel Planbureau, dat juist als taak heeft om maatschappelijke bewegingen te volgen.

CDA-leider Jan Peter Balkenende herkende deze verontruste burgerij wel, verwees bijvoorbeeld in een toespraak van 24 januari dit jaar over de fundamenten van de Nederlandse samenleving naar die angst voor een verlies aan sociale binding en respect voor elkaar. De CDA-voorman noemde het van levensbelang voor het functioneren van de samenleving dat er sprake is van een gemeenschappelijk waarden- en normenpatroon. Balkenende verwees in die rede naar het 4 en 5 mei onderzoek zoals dat in Trouw werd gepubliceerd.

De overheid heeft in de ogen van Martijn Lampert eind augustus vorig jaar een tweede waarschuwing in de wind geslagen. De commissie Wallage, die adviseerde over de toekomst van de overheidscommunicatie kwam met het rapport 'In dienst van de democratie'. ,,Ja, een soort variant op at your service'', zegt Lampert. Na de overhandiging beloofde premier Wim Kok destijds dat hij er prioriteit aan zou geven en erkende hij dat de overheidscommunicatie nog wel een paar slagen beter kon. ,,Maar kennelijk is dat niet gelukt, het werd slechts zijdelings opgepakt, de urgentie was klaarblijkelijk niet zo helder'', zegt Lampert. Zijn onderzoeksbureau Motivaction had een belangrijke bijdrage geleverd aan dit rapport, waarin ook duidelijk de afstand tussen overheid en burgerij in kaart werd gebracht.

Motivaction adviseert de overheid mondjesmaat, doet het er als liefdewerk bij. Het bureau is er vooral op gericht om voor het bedrijfsleven trends binnen de samenleving te onderzoeken. Het bedrijfsleven zit volgens Lampert 'kort op de bal', heeft er groot belang bij direct te weten wat er bij de consument leeft, zoekt direct contact met de bevolking, richt daar zijn producten op. Hecht het bedrijfsleven veel waarde aan die sociaal-psychologische trends binnen de burgerij, de overheid doet dat kennelijk onvoldoende. Zij laat zich vooral adviseren door het Sociaal Cultureel Planbureau.

,,Het Sociaal Cultureel Planbureau heeft nooit de vinger op de zere plek gelegd'', zegt onderzoeker Lampert. ,,Het is de lens van de publieke sector, maar heeft het zicht op de bevolking kwijtgeraakt.'' Het SCP kwam vorig jaar in zijn rapport 'de sociale staat van Nederland' tot positieve bevindingen, conclusies die ook het gerenommeerde Britse weekblad The Economist trok. ,,En dat terwijl de sociaal-psychologische staat van Nederland alarmerend is'', zegt Lampert. De bevolking is volgens zijn eigen onderzoeken gedesillusioneerd geraakt in overheid en politiek, heeft het vertrouwen in de instituties verloren. Pim Fortuyn met zijn 'recalcitrant conservatisme' verwoordde die gevoelens die in Den Haag niet voldoende werden gesignaleerd en wist daarmee de juiste snaar te raken. Met als gevolg deze opstand tegen de gevestigde orde, tegen Paars, tegen de overheid op 15 mei.

,,Met de verkeerde lens, met verouderde instrumenten heeft het Sociaal Cultureel Planbureau zijn metingen verricht'', meent Lampert. ,,Handelt het SCP nog wel vanuit het juiste paradigma? Het actuele onbehagen laat zich blijkbaar niet meten aan de hand van klassieke socio-demografische indelingen als opleiding, sekse of inkomen.'' Het was de taak van het SCP om overheid en bevolking dichter bij elkaar te brengen, maar het planbureau heeft volgens Lampert vooral gekeken naar het sociaal-economische klimaat en niet naar het sociaal-psychologische klimaat, is niet met onderzoeken in de belevingswereld, de huid van de Nederlandse burger gekropen. Lampert: ,,De sociaal-economische leefsituatie die het SCP onderzoekt wordt hopeloos verward met het sociaal-culturele klimaat dat het in kaart probeert te brengen.''

De onderzoekstechnieken die de overheid heeft gehanteerd zijn niet meegegaan met de maatschappelijke veranderingen en hebben zich niet aangepast aan de moderne burger in de Vinex-wijk, die zich ergert aan de file, de treinen, de wachtlijsten, het onderwijs, de onveiligheid, de immigratie en het onwillige oor van de bureaucratie en voor wie onmacht hét sleutelwoord is. De verkiezingsuitslag heeft dat pijnlijk duidelijk gemaakt, het emotionele onbehagen heeft tot aardverschuivingen in de Nederlandse politiek geleid. Volgens Lampert is het Paars volledig ontgaan hoe groot de afstand was geworden tot die tot voor het 'tijdperk Fortuyn' nog zo gezagsgetrouwe burgerij.

Met mogelijk een coalitie van CDA, LPF en VVD aan het roer is het de taak van de overheid om meer in contact te komen met de burgerij. Martijn Lampert: ,,Dat moet allereerst leiden tot een gedegen analyse van wat er gaande is in de huidige relatie tussen burger en overheid. De revolte van de burgerij heeft tot geheel nieuwe krachtsverhoudingen in de Nederlandse politiek geleid.'' Balkenende en de Lijst Pim Fortuyn zijn volgens Lampert met elkaar al een 'hele krachtige coalitie die op steun van de burgerij kan rekenen en mogelijk de gevoelens van onvrede kan kanaliseren. Voor deze partijen spelen immateriële zaken zoals moraliteit, zingeving, harmonie en saamhorigheid weer een rol. Daar zal het om moeten draaien wil de overheid de kloof met de burgerij overbruggen.

Lampert stelt de kleine, hoogopgeleide en invloedrijke groep die in de jaren zestig in opstand kwam tegen de gevestigde orde, tegen de patriarchale en bevoogdende cultuur, verantwoordelijk voor het huidige leefklimaat. ,,Hun geest woekert nog steeds voort. Ze heeft geleidelijk aan haar positie bevochten op de vooroorlogse generatie en een leidende positie gekregen in de publieke sector. Met name deze groep was verantwoordelijk voor het 'politiek correcte' klimaat dat Pim Fortuyn verachtte'', zegt Lampert. Hij voegt er aan toe dat inmiddels de 'vierde macht', de ambtenarij dat gedachtengoed heeft overgenomen en samen met haar politieke leiders vervreemd is geraakt van de Nederlandse bevolking.

Lampert: ,,Nu, in het jaar 2002 is er sprake van een revolte van 1,6 miljoen mondige, geindividualiseerde burgers die door Pim Fortuyn de kracht van hun stem hebben leren kennen. Hun maatschappijkritiek is evenzeer geworteld in de onvrede met de alledaagse leefsituatie als die was in de jaren zestig. Maar het grote verschil is dat het anno 2002 om een rechts georiënteerde opstand gaat van de behoudende massa tegen de complexe, multiculturele samenleving. Die nieuwe maatschappelijke scheidslijn loopt tussen, zeg maar, SBS-kijkers en het publiek van Nederland 3.''

,,Er ligt nu een immense taak voor politiek, overheid en journalistiek om oprecht in de huid van de revolterende burgers te kruipen en te zorgen voor sociale binding'', zegt Lampert. Dit betekent volgens Lampert dat de publieke sector zich zal moeten vernieuwen om een helder zicht op de bevolking te krijgen, te weten wat er leeft, wat de dagelijkse frustraties zijn. Het gaat niet alleen om de thema's werk en geld, zoals Paars dacht. Het gaat om meer, om niet materiële zaken waarmee alle burgers zich bezighouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden