Wat moet je als de ziel beschadigd is?

In de zomermaanden behandelt het theologisch elftal het thema verzoening. Telkens komt een speler aan het woord, deze keer bisschop Gerard de Korte, de rooms-katholieke bisschop van Groningen-Leeuwarden.

De mooiste parabel van Jezus vind ik het verhaal van de verloren zoon. Henri Nouwen heeft er een prachtig boek over geschreven: 'Eindelijk Thuis', nadat hij in Sint-Petersburg het beroemde schilderij van Rembrandt had gezien over dat thema.

De zoon is weggelopen van huis en heeft al het geld er doorgejaagd. Hij eindigt als varkenshoeder, begrijpt dat het zo niet langer kan, studeert een schuldbekentenis in en gaat naar huis terug. Maar zelfs nog voordat hij zijn uit het hoofd geleerde excuus kan uitspreken, heeft zijn vader hem al omarmd. Dat gebaar drukt de onvoorwaardelijke vergeving door God uit en is het uitgangspunt van het pastoraat.

Conflicten en verzoening hebben al lang mijn interesse. Voordat ik mijn priesteropleiding begon, studeerde ik geschiedenis. Mij trof het vele kwaad dat in de geschiedenis heeft plaatsgehad. We weten dat we gelukkig kunnen zijn als we vriendschappelijk met elkaar omgaan. Toch is er zo veel liefdeloosheid.

Na mijn priesteropleiding gaf kardinaal Simonis mij toestemming om te promoveren op de ideeën van de protestantse theologen Karl Barth en Eduard Thurneysen en hun bruikbaarheid voor het katholieke pastoraat. Mijn dissertatie heet 'Pastoraat van de verzoening'. Barth en Thurneysen waren hoogleraar in Basel. Ze vulden elkaar aan. Barth was de dogmaticus, Thurneysen de praktische theoloog.

Er bestaat een verschil tussen verzoening en vergeving. Verzoening is wederkerig, vergeving kan eenzijdig zijn. Jezus vraagt dat wij elkaar van harte vergeving schenken. Overwin het kwade door de ander vergevend tegemoet te treden. In Zuid-Afrika troffen de slachtoffers van de apartheidspolitiek in de rechtszaal de daders. Niet de straf stond centraal, maar de erkenning van misdaden door de daders en de vergiffenis door de slachtoffers. Het was de tijd van de waarheids- en verzoeningscommissies.

In de jaren zeventig deed de Joodse schrijver Abel Herzberg een opzienbarende uitspraak over de voorgenomen gratiëring van 'de drie van Breda', Duitse nazi-oorlogsmisdadigers die levenslang uitzaten in de gevangenis van Breda. Minister van justitie Dries van Agt wilde hen vrijlaten, wat na hevige protesten, ook van Joodse zijde, niet doorging. Herzberg pleitte voor vrijlating. "Laat je beulen los", zei hij tegen andere Joden.

Later vond hij dat hij dat te gemakkelijk had gezegd, maar hij bedoelde dat psychologisch gezien de nazibeulen hun slachtoffers nog in hun greep hielden, zodat die hun hele leven lang vastzaten in een gevangenis van wrok en wraak. Herzberg redeneerde niet vanuit een hoog moreel principe, maar praktisch. Niet kunnen vergeven leidt tot onvrijheid, was zijn boodschap. Veel Joodse kinderen zeiden het over hun ouders: ze waren zo diep gewond, zaten zo gevangen in wrok. Slachtoffers lijden psychologisch meer onder hun onvermogen om te vergeven dan de daders, die soms nauwelijks in vergeving geïnteresseerd lijken.

Vergeving en verzoening zijn zo moeilijk omdat mensen een geheugen hebben. De wond blijft schrijnen. Dat geldt zeker voor de ergste gevallen, zoals overlevenden van concentratiekampen, misbruikslachtoffers in de kerk en ook de ouders van dat jongetje dat onlangs is doodgereden. Ook in minder ernstige gevallen is verzoening soms onmogelijk, maar is het wel haalbaar om zonder wrok uiteen te gaan. Een Bijbels voorbeeld daarvan is het verhaal van Paulus en Barnabas. Eerst trekken ze samen op in hun zendingsreizen, daarna ontstaan er meningsverschillen en gaan ze elk hun eigen weg, maar zonder wrok.

In werksituaties kan zich hetzelfde voordoen, als het vertrouwen weg is. In huwelijken blijkt soms, ook na relatietherapie, dat de liefde echt verdwenen is. Het beste kan dan zijn, zeker als er kinderen zijn, om een vechtscheiding te vermijden en apart verder te gaan, dankbaar voor het goede dat er is geweest. Vanuit het geloof is dat tragisch. Je hoopt immers op een herstel van de relatie. Maar in de praktijk lukt dat niet altijd. Dan moet je proberen om wrok en haat binnen de perken te houden.

Ik krijg wel te maken met conflicten tussen een priester en het parochiebestuur. Je komt al een eind als je bereid bent je voor te stellen hoe het zou zijn als je in de schoenen van de tegenstander zou staan. Dat vraag ik dan ook aan de partijen om te doen. Als mensen niet kunnen reflecteren over hun gevoel, is verzoening onmogelijk. Emoties blijven dan overheersen. Het heeft niet alleen met karakter te maken, maar vaak ook met intelligentie.

Heel moeilijk wordt het als de ziel echt beschadigd is. Hoe lang zal het duren om je emoties de baas te worden als je kind is doodgereden? Bij de Amish in Amerika deed zich een geval van indrukwekkende vergeving voor. De Amish zijn geweldloos, vergeving is voor hen heel belangrijk. Bij een rechtszaak vergaven de ouders van een verkracht en vermoord meisje de dader.

Bij collectieve verzoeningen liggen de zaken nog ingewikkelder. Een belangrijke doorbraak was de verzoening tussen Frankrijk en Duitsland na de Tweede Wereldoorlog. In de jaren vijftig heerste er optimisme, mensen zagen Europa als een waardengemeenschap. Dat idee is op de achtergrond geraakt. Bij vergiffenis voor de slavernij speelt de tijdsfactor mee. Het is lang geleden. Toch blijkt dat zwarte mensen erg blij zijn met een collectieve schuldbelijdenis. En dan moet je die als kerk gewoon uitspreken."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden