Wat kun je doen met een varken?

Er was eens een varken dat heette PIG 05049. Na zijn slacht werd hij opgedeeld in 54 kilo vlees, 3 kilo huid, 15,2 kilo botten, 14,1 kilo organen, 5,5 kilo bloed, 5,4 kilo vet en 6,5 kilo rest, zoals oren, neus en staart. En er werden wel 187 producten van hem gemaakt.

De vier meter lange tafel in de Rotterdamse studio van Christien Meindertsma ligt helemaal vol met witte kunststof bakjes met daarin verschillende producten. Plakjes vlees, een worstje, een flesje bier, een pakje kauwgom, medicijnen, een paar werkhandschoenen, een remschijf, een hartklep, een flesje shampoo, zelfs een kogel is er te ontwaren in dit bizarre palet.

Het zijn er 187 om precies te zijn en ze hebben één ding gemeen. In alle producten zijn delen uit één varken zijn verwerkt. En niet zo maar een varken, nee: PIG 05049.

Meindertsma is nog doende de bakjes klaar te maken voor de tentoonstelling die vandaag in de Rotterdamse Kunsthal van start gaat. „Dat moet zo laat mogelijk, omdat ik werk met verse producten die ik krijg aangeleverd van een slager hier uit de buurt.” Op de muur van een zaal in de Kunsthal is een enorm varken getekend met daarin de cijfers 1 tot en met 187. Die cijfers bij de verschillende delen van het varken corresponderen met de genummerde producten die in een aantal vitrines in de zaal staan uitgestald.

Meindertsma is productontwerper, een paar jaar geleden afgestudeerd aan de Design Academy in Eindhoven, en is al langer gefascineerd door het verhaal achter het product. „Waar komen de grondstoffen vandaan? Die vraag is de grootste gemene deler in mijn werk. Eerder al heb ik de wol van één schaap verwerkt in kleding en gebruiksvoorwerpen.” In een hoek van haar studio staat een aantal fraai gekleurde wollen poefs.

En nu dan een varken. Heeft ze iets met dieren? „Niet speciaal. Ik ben wel vertrouwd met landbouwdieren. Mijn opa was boer, ik kwam vaak bij hem in Friesland.”

Wie is PIG 05049? „Na dat schaap wilde ik een koe gaan volgen. Wat wordt ervan gemaakt? Maar al snel realiseerde ik me dat een koe zo aanwezig is in het landschap. Een varken zie je nooit. Die heeft iets geheimzinnigs, wordt vaak verguisd. Dat vond ik spannend. Daar komt bij dat door de gekkekoeienziekte de beenderen van het rund niet meer gebruikt mogen worden, in tegenstelling tot varkensbotten. Ik heb toen een boer gebeld met de vraag of ik een van zijn varkens mocht volgen naar de slachterij. Dat is PIG 05049 geworden, gewoon een nummer dat elk varken krijgt bij de geboorte en bij leven in zijn oor draagt op een rond stukje geel plastic.”

Meindertsma laat foto’s van het varken zien, die de boer haar heeft opgestuurd. „Dit is ‘m. Hij woog bij de slacht 103,7 kilo en ik ben precies nagegaan in wat voor onderdelen het beest is opgedeeld: 54 kilo vlees, 3 kilo huid, 15,2 kilo botten, 14,1 kilo organen, 5,5 kilo bloed, 5,4 kilo vet en 6,5 kilo rest, zoals oren, neus en staart. Die verdeling heb ik aangehouden in de hoofdstukken van het boek met foto’s, dat ik bij de tentoonstelling heb gemaakt.”

Ze pakt het boek erbij. Het is verbazend te zien wat er allemaal met die varkensonderdelen gebeurt. „Je ziet, echt alles van het varken wordt gebruikt, als voeding of als onderdeel in producten.”

Om uit te zoeken wat er van een geslacht varken rest, is Meindertsma te rade gegaan bij het VION-concern, een grote slachter en vleesverwerker. „Die waren wonderwel bereid om me wegwijs te maken in de wereld van het varken en hebben me veel verteld over de bestemming van alle onderdelen van het beest. Ik heb ze verteld dat ik als productontwerper niet ga oordelen over de manier waarop landbouw wordt bedreven, de dieren in de bio-industrie, de massaliteit. Het moest geen sentimenteel boek worden, ik wil puur laten zien wat er gebeurt met een dier.”

„Het is echt fascinerend dat die onderdelen over de hele wereld uitzwermen. Globalisering maakt die processen ondoorgrondelijk voor de gewone consument. Vroeger werden in dorpen dieren geslacht en werd alles van dat beest ter plekke gebruikt. Die overzichtelijkheid is verdwenen. Met PIG 05049 wil ik het weer zichtbaar maken.”

Met de informatie van VION toog Meindertsma aan de slag. Ze internette en e-mailde, maar stapte af en toe ook in haar auto. Drie jaar lang heeft ze gezocht en toeleveranciers bezocht. „Als ik iets had ontdekt, wilde ik ook het originele product, niet iets dat erop leek. Onderdelen van het varken zitten bijvoorbeeld verwerkt in een bepaalde soort porselein. Er is een winkel in Roermond waar beeldjes worden verkocht die van dat specifieke porselein zijn gemaakt. Dan ga ik naar zo’n winkel toe om een beeldje te kopen.”

Lang niet altijd bleek het gebruik van varkensdelen zo eenduidig. „Er is natuurlijk een groot grijs gebied. Je hebt verscheidene soorten worst met varkensvlees, of drop dat met varkensgelatine wordt geproduceerd, of medicijnen in capsules die met varkensgelatine zijn gemaakt. Dan moet je kiezen, anders val je te veel in herhaling.”

Al met al heeft Meindertsma met haar zoektocht 187 verschillende producten gevonden. „Het heeft me wel verbaasd dat het er zoveel waren. En ook zoveel extreme zaken. Wie had er nou gedacht dat kogels of een remblok op een treinwagon een link hebben met een varken. In die rem is varkensbeenderas verwerkt. Het kruit in de kogel wordt ingebracht met behulp van varkensgelatine. Echt waanzinnig. De originele kogel heb ik overigens niet gekregen. Die komt uit een fabriek in de VS. Mijn mails werden niet beantwoord.”

„Soms lukte het wel om van dit soort extremen het origineel te verwerven. Er is een sigarettenfabrikant die hemoglobine uit varkensbloed verwerkt in filters. Het zuivert bij het inhaleren, zeggen ze. Ook die reageerde aanvankelijk niet op mijn mails, maar net voor de tentoonstelling heb ik er toch een te pakken kunnen krijgen.”

Aan varkensorganen moest ze even wennen, maar over sommige producten kan Meindertsma echt lyrisch worden. Om de esthetica: „Een blaadje gelatine of een doorsnee van een blokje noga vind ik zo mooi om naar te kijken.” Vanwege een fraaie toepassing: „Deze varkenshartklep wordt met behulp van een stukje geheugenmetaal in een buisje in een behoeftig mensenlijf ingebracht. In dat lijf wordt het buisje verwijderd en neemt de hartklep door dat geheugenmetaal zijn oorspronkelijk vorm weer aan en gaat gelijk zijn werk doen. Dat is toch fantastisch!”

De fabrikant wilde echter niet meewerken, tot grote spijt van de productontwerper. „Die link met varkens, daar zijn ze huiverig voor. Het gaat dan om de beeldvorming. Van fabrikanten van zeep en shampoo kan ik het me voorstellen, maar een reddende hartklep*”

Heeft ze het idee nog iets te hebben gemist? „Ik heb veel gevonden, meer dan ik had gedacht. Ik ben veel aan de weet gekomen, maar ik heb zeker iets gemist. Ik vermoed al met al een procent of vijf.”

De tentoonstelling duurt ruim drie maanden. Hoe gaat Meindertsma om met de verse waar? „Worst gaat natuurlijk wat langer mee. Zaken als organen vervang ik elke week. Het gebruikte spul gaat naar Blijdorp. Krokodillen schijnen wel raad te weten met vlees dat over de datum is.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden