'Wat komt er na het protest?'

De radicaal-linkse Sloveense denker Slavoj Žižek, een van de bekendste levende filosofen, inspireert de Occupy-beweging van New York tot Amsterdam. Toch heeft hij een dubbel gevoel over de demonstranten, zo blijkt tijdens een wandeling naar het Beursplein.

Eigenlijk vindt hij ze maar vieze mensen. "Wil je echt naar de demonstranten op het Beursplein? Die stinken zo. Mijn eerste reactie is altijd: waar is de politie?"

De Sloveense filosoof Slavoj Žižek (62) lacht. Hij zit in de lobby van het Ambassadehotel in Amsterdam. Het is nog vroeg, maar ondanks de diepe wallen onder zijn ogen is de 'Elvis Presley van de filosofie', zoals hij door sommigen wel wordt genoemd, goed op dreef: de ene anekdote volgt op de andere, grappen buitelen over elkaar heen.

"Nou ja, een wandeling, daar heb ik wel zin in", zegt hij, als we eenmaal buiten zijn en langs de Herengracht lopen. "Ik houd van wandelen. Autorijden kan ik niet. Dat zou ook een verschrikking zijn. Zie je mij al achter het stuur, met al mijn tics?"

Inderdaad heeft Žižek zo zijn buitenissigheden. De denker gaat vaak gekleed in sjofele T-shirts waar hij dan de hele tijd compulsief aan plukt en trekt, alsof ze veel te krap zitten. Ook het zenuwachtig snuiten van de neus met de hand is zo'n tic. Hij lijkt ze haast te cultiveren. Ze maken hem tot de markante figuur die hij is. De incarnatie van het verwarde genie.

Žižek is in Nederland ter gelegenheid van de Nederlandse vertaling van een van zijn laatste boeken, 'Eerst als tragedie, dan als klucht'. Dat boek gaat over de economische crisis. 'Toen die in september 2008 voor het eerst de markten trof, leek het een toevallige gebeurtenis', schrijft hij in het voorwoord. 'Maar nu de tekenen van een herhaalde financiële meltdown toenemen, is het duidelijk dat we met een structurele noodzaak te maken hebben.'

De Sloveense denker keert zich tegen de 'alleenheerschappij' van het kapitalisme. 'Onze tijd vindt van zichzelf dat ze de utopische dromen van de grote ideologieën achter zich heeft gelaten en zich neer heeft gelegd bij de werkelijkheid - lees: de kapitalistische werkelijkheid. (...) Politieke beslissingen worden doorgaans gepresenteerd als kwesties van zuiver economische noodzaak.'

Maar óók het kapitalisme is een ideologie, schrijft Žižek. 'Als er ooit een systeem was dat zijn subjecten met dromen betoverde, dan is het wel het kapitalisme.'

De wind slaat ons in het gezicht als we de hoek omgaan in de richting van het Singel. "Er is iets grondigs mis met ons huidige economische systeem. En de democratische instituten die we geërfd hebben, zijn niet in staat om daar goed mee om te gaan", legt Žižek uit. "De twintigste eeuw is voorbij. Daarmee bedoel ik dat alle modellen uit die eeuw, van het stalinisme tot de Europese welvaartsstaat, niet meer toegesneden zijn op de nieuwe tijd."

Hoe dat zo?
"We leven in een geglobaliseerde wereld. Neem de klimaatcrisis. Dat is een kwestie die om veel meer internationale samenwerking vraagt. Denk ook aan biogenetica, of de kwestie van intellectueel eigendom, in dit internettijdper. Die problemen vragen om een ander bestel."

Gooit u nu niet van alles op een grote hoop? Is dit niet allereerst een economische crisis, veroorzaakt door een losgeslagen financiële sector?
"Nee nee, het probleem reikt véél verder dan de financiële crisis. Ik haat dat opgeheven vingertje naar de 'inhalige' bankiers. Nee! Het probleem is niet de bankiers. Het probleem is: waarom werden de banken geprikkeld om te handelen zoals ze deden? Het antwoord: omdat dit de enige manier was om aan de expansiedrift, inherent aan het kapitalisme, te voldoen."

Op de Nieuwezijds Voorburgwal wordt de filosoof, verzonken in zijn uiteenzetting over het kapitalisme, bijna omver gereden door een tram. "Begrijp me goed", vervolgt hij, als we de Dam oplopen: "nooit in de geschiedenis van de mensheid hadden zo veel mensen zo'n comfortabel leven als in het Westen van de afgelopen zestig jaar. Ik ben de eerste die dat erkent. Ik zeg alleen: het loopt ten einde. Want die welvaart ging ten koste van anderen op andere delen van de planeet. En door de globalisering werkt dat niet meer."

Hoe moet het dan?
"In ieder geval niet: een terugkeer naar vroegere modellen. Je hebt bijvoorbeeld van die mensen die terug willen naar een organische manier van leven. We hebben moeder aarde vernietigd, and so on, and so on... Reactionaire kletspraat. We moeten dwars door het kapitalisme heen, naar een post-kapitalistische samenleving."

Hoe ziet zo'n samenleving eruit?
Žižek mompelt iets over "sociale organisatie... productiemiddellen..." maar wordt onderbroken door een man die plotseling voor hem staat met een fototoestel in de hand. "Ik mis misschien mijn trein en mijn vlucht, maar ik móest u gewoon even groeten. Ik kom uit Iran. Ik bewonder u zeer."

Als de foto gemaakt is en we de Warmoesstraat inlopen, zegt Žižek: "Om terug te komen op je vraag: we moeten middelen vinden om adequater om te gaan met het probleem van het gemeenschappelijke."

Dat klinkt erg abstract.
"Het ís abstract! Ik heb geen makkelijk antwoord op je vraag. Eén ding is zeker: we kunnen niet doorgaan op de oude voet. Vroeg of laat eindigt dit in een gigantische catastrofe."

U klinkt een beetje als een doemdenker die de hele bestaande orde het einde aanzegt, zonder te vertellen hoe het dan wel moet.
Geërgerd: "Luister. Als je op die manier denkt, zal er nooit iets veranderen." Hij draait zijn hoofd naar rechts en staart recht in de vitrine van condomerie Het gulden vlies, waar een sinterklaas met een baard van condooms is neergezet. Žižek trekt een vies gezicht. "Ik houd niet van condooms. Dat is toch een beetje als douchen met een regenjas aan. Condooms, dat..."

Laten we bij ons onderwerp blijven.
"Absolutely. Weet u wat ik zo mooi vind aan de Occupy-beweging? Dat het een echt internationale burgerbeweging is, dat heb ik nog niet eerder zo gezien."

In uw boek schrijft u over de Spaanse 'indignados', waarmee die beweging begon: 'Ze drukken een echte woede uit, maar zijn niet in staat deze om te zetten in een minimaal positief programma voor een sociaal-politieke verandering. Ze drukken de geest van revolte zonder revolutie uit.'
"Dat klopt. We moeten de beweging niet overschatten. Het belang ervan zit hem vooral in de negatie, de afwijzing van wat ze niet willen. Als ze verder gaan dan dat, komen ze met de meest naïeve nonsens op de proppen. Maar dat is niet erg. We zijn bezig de ruimte te scheppen om überhaupt na te denken over deze zaken, om er de taal voor te vinden."

We lopen langs de Bijenkorf en belanden op het Beursplein. Daar is het rustig deze zaterdagochtend. Voor een van de tentjes staat Sorah Tjerks (31), een vrouw met een vlekkerige oranje jurk en een beugel. "Het komt allemaal door het geld", zegt ze. "De rijken hebben onevenredig veel macht. De macht moet eerlijker verdeeld worden."

Als een mitrailleur vuurt Žižek vragen op haar af: "Hoe dan? Ga je een eigen partij oprichten? Accepteer je het meerpartijenstelsel? Denk je dat het hier louter gaat om misstanden in de financiële sector, of dat we hier te maken hebben met structurele fouten in het kapitalisme zelf?"

Tjerks is een beetje overrompeld. "Weet u, er was eens, ergens lang geleden, een groep mensen..."

"Waar? Wanneer?" onderbreekt Žižek haar.

"Dat weet ik niet. Doet er ook niet toe. Waar het om gaat is dat deze mensen helemaal opnieuw begonnen toen er een crisis was. Dus het kan."

"Wie was dat?", vraagt ze, als Žižek weer verder loopt. "Wat een bijzondere man."

Žižek schudt zijn hoofd. "Ik vind het mooi dat ze dit plein bezetten. Maar lekker demonstreren met elkaar, dat is na een tijdje uitgewerkt. Ik ben geïnteresseerd in wat er daarna gebeurt."

En? Wat gebeurt er daarna? In uw boek schrijft u: 'Er bestaat een reële kans dat het belangrijkste slachtoffer van de aanhoudende crisis niet het kapitalisme maar links zelf zal zijn, voor zover zijn onvermogen om een levensvatbaar mondiaal alternatief te bieden weer voor iedereen duidelijk wordt'. Heeft u dat alternatief wél?
"Ik zie de problemen. Ik heb geen antwoorden. Dat is ook niet mijn taak. In ieder geval zou ik pleiten voor meer gezag en een veel sterkere staat dan we nu hebben. Maar dat zeg ik misschien alleen omdat ik persoonlijk zo in elkaar steek. Ik ben eencontrolfreak. Dit hier" - hij wijst naar de tentjes op het Beursplein - "my God, het is allemaal zo chaotisch. Haast een carnaval. Ik hou van orde, discipline and so on."

And so on?
Grinnikend: "Sta me mijn persoonlijke fascisme toe."

Een jongeman komt aangelopen met zijn armen wijd open. "Mister Žižek! Laat me u omhelzen!"

Als hij de demonstrant van zich af heeft laten glijden, zegt Žižek: "Best kans dat deze crisis ons naar een nóg ergere vorm van kapitalisme brengt. Leaner and meaner, zoals de Engelsen zeggen. Maar als je slecht nieuws brengt, willen mensen dat je meteen ook met goed nieuws komt. 'Geef ons perspectief', zeggen ze. 'Toon ons licht aan het einde van de tunnel'."

Hij haalt zijn schouders op: "Dan zeg ik: er is altijd licht aan het einde van de tunnel. Maar meestal is dat van een andere trein die op je afstormt."

Slavoj Žižek, Eerst als tragedie, dan als klucht, Uitg. Boom Amterdam, €24,95 isbn 9789461054968

Slavoj Žižek
Als geen ander laveert de Sloveense denker Slavoj Žižek (1949) tussen 'hoge' en 'lage' cultuur. Hij paart Hegeliaanse geschiedfilosofie, marxistische maatschappijkritiek en psychoanalyse (zijn leermeester is Jacques Lacan) aan actuele politieke ontwikkelingen en uitingen van populaire cultuur. Žižek is onderzoeker aan het Instituut voor Sociologie aan de Universiteit van Ljubljana, en heeft als gastprofessor aan tientallen gerenommeerde universiteiten gedoceerd. Ook is hij directeur van het Birkbeck Institute for the Humanities, aan de Universiteit van Londen. Van zijn tientallen boeken, die vele onderwerpen bestrijken, zijn ook enkele in het Nederlands vertaald, waaronder in 2009 het boek 'Geweld'. Zijn hoofdwerk, 'The Paralax View' (2006), is taaie theoretische kost, maar tegelijkertijd maakt Žižek documentaires als 'The Pervert's Guide to Cinema' en zijn er op internet allerlei filmpjes te zien waarin de filosoof zich met veel humor buigt over actuele thema's of, zeg, het verschil tussen Duitse en Amerikaanse wc's cultuurhistorisch analyseert. Dat levert hem een grote schare fans op, maar ook kritiek van collega's. Die hekelen vooral de warrigheid en in hun ogen pseudo-diepzinnigheid van zijn denken. Zie ook Trouw van 29 november.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden