Wat kleinzoon op z'n kerfstok heeft

In ’Poetry’ van de Zuid-Koreaanse regisseur Lee Chang- dong leert een dementerende 66-jarige dichten. Daarbij ontdekt ze een gruwelijke waarheid in haar familiekring.

’Poëzie? Wie is er nu geïnteresseerd in poëzie!’, kreeg Lee Chang-dong te horen, toen hij zijn nieuwe filmplan voorlegde. De regisseur, die eerder zijn sporen verdiende als romanschrijver, legde de kritiek naast zich neer en maakte een prachtige allegorie over schuld en schoonheid, waarin zware thema’s als dementie en jeugdcriminaliteit een verrassend onsentimentele behandeling krijgen. Een gesprek met de Zuid-Koreaanse maestro over ’Poetry’, vorig jaar bekroond in Cannes, nu in Rotterdam. Om te huilen zo mooi.

Een dementerende oma in bloemetjesjurk loopt het buurtcentrum binnen voor een cursus poëzie. Niet het meest spannende of sexy karakter voor een film, denk je nog, maar dat is bedrog. In handen van de gelauwerde Zuid-Koreaanse regisseur Lee Chang-dong (54) groeit grootmoeder uit tot een van de meest oorspronkelijke karakters in de hedendaagse cinema. De 66-jarige dame, gespeeld door de Koreaanse acteerlegende Yun Jeong-hie, ontdekt de dichtkunst. Ze ontdekt wat het is om haar geheugen te verliezen. De gruwelijkste ontdekking doet ze in familiekring, zoals het hoort in een film van Lee Chang-dong.

De Koreaanse regisseur werd getroffen door een nieuwsbericht dat hem niet meer los liet en dat uiteindelijk de inspiratie vormde voor zijn vijfde speelfilm, in Cannes bekroond met de prijs voor het beste scenario. Het bericht ging over een schoolmeisje dat zelfmoord had gepleegd, nadat ze door een groep schooljongens was verkracht. „Het was een bericht tussen vele andere berichten”, vertelt de regisseur. „Ik las het op internet, maar op de een of andere manier raakte het me diep. Het symboliseerde de moraal van onze maatschappij.”

Lee wist dat hij iets met het drama wilde, maar zocht nog naar een vorm. Een conventioneel misdaadverhaal met een slachtoffer en een detective die op zoek gaat naar de dader, wilde hij in ieder geval niet. „Op een dag was ik op reis”, vertelt de regisseur, „ik lag op mijn hotelkamer televisie te kijken, en kwam in een soort toeristisch programma terecht. Zo’n programma voor als je niet kunt slapen, heel vredig en sereen, met mooie landschappen en kabbelend water.”

Plotseling had Lee de titel, het verhaal en het hoofdpersonage. „Het moest over een oude dame gaan die voor het eerst in haar leven een gedicht probeert te schrijven. De oude dame zorgt ook voor haar kleinzoon, een scholier die naar de televisie en zijn mobiele telefoon staart en nooit praat. De jongen heeft iets op zijn kerfstok. Oma weet het. Maar er wordt niet over gesproken. Ook de ouders van andere schooljongens weten het, ook zij spreken niet.”

Lee reisde op dat moment met een goede vriend, een dichter. „Ik vertelde hem over de titel, het verhaal en het hoofdpersonage. Hij verklaarde me voor gek. Poëzie? Wie is er nu geïnteresseerd in poëzie! Een oma? Wie wil er nu naar een oma kijken! Toen ik naar mijn vriend luisterde, wist ik het zeker: ik ga een film maken met een oma die een gedicht schrijft. Mijn vriend noemde me een grote stommerik. Punt is dat ik een voorliefde heb voor stommiteiten.”

Lee Chang-dong was eind vorig jaar te gast op het filmfestival van Marrakesj (Marokko), waar hij op een schaduwrijk terras in zijn beste Engels vertelde over zijn nieuwe film. Hij sprak ook in een masterclass met filmstudenten over Zuid-Korea als een land dat weer voorzichtig tevoorschijn was gekomen na jaren van militaire dictatuur. Op de vraag of hij zich onderdeel voelde van een generatie van politieke strijd, antwoordde Lee dat hij in de jaren tachtig was gaan schrijven als gevolg van een trauma. De regisseur refereerde aan de bloedig neergeslagen demonstratie voor democratie in 1980, bekend als het bloedbad van Kwangju.

Een andere filmstudent wilde weten waarom hij de literatuur had verruild voor de cinema. „Omdat ik veertig jaar was en teleurgesteld in mezelf, en uitkeek naar een andere optie. Toen ik begin jaren negentig de gelegenheid kreeg om mee te werken aan een film, als scenarist en regieassistent, greep ik die kans met beide handen. Ik werkte hard, leerde het filmvak in de praktijk en maakte indruk op collega’s. Zij spoorden me aan om verder te gaan.”

Uitkijken naar een andere optie is wat Lee Chang-dong zijn hele leven deed. Hij groeide op als zoon van een hardwerkende moeder die hij meer bewonderde dan zijn lanterfanterende vader, een linkse idealist die geen oog had voor het gezin. Het was een milieu van geruïneerde Koreaanse adel met communistische sympathieën. Ontsnappen werd het motto, via het theater, de literatuur en uiteindelijk de cinema. Tussendoor doceerde Lee Chang-dong Koreaanse taal- en letterkunde op middelbare scholen. Enkele jaren was hij minister van cultuur in Zuid-Korea.

In de films van Lee Chang-dong gaat het over familie en verlies. In zijn eerste film, ’Green Fish’ (1997), zat al een familiepicknick die – ondanks alle goede intenties – volledig uit de hand liep en eindigde in tranen. Het was een prachtige, ambivalente scène, badend in een sfeer van liefde en vertrouwen, maar ook met een voelbare spanning, eindigend in een gevecht.

„Het is pijnlijk en oncomfortabel om te botsen, maar je hebt geen andere keuze als je echt wil communiceren”, aldus Lee Chang-dong.

In zijn schitterende vierde film, ’Secret Sunshine’ (2007), verloor een jonge pianolerares, weduwe, haar zoontje bij een gijzeling. Ze wendde zich tot het christelijk geloof en besloot de moordenaar van haar kind te vergeven. Toen hij haar vertelde dat God hem al vergiffenis had geschonken, voelde ze een groot verraad. Hoe kon God hem de moord op haar kind hebben vergeven?

’Secret Sunshine’ draaide om de ontmoeting tussen deze mensen, de moeder en de moordenaar. In ’Poetry’ zit eenzelfde sleutelmoment. Het is alsof de hele film is geconstrueerd rond die ene ontmoeting tussen de grootmoeder van de jongen en de moeder van het meisje dat zich in de Han-rivier heeft gestort.

In ’Mother’, het recente Koreaanse meesterwerkje van collega Bong Joon-ho, ging het ook over een dood meisje, maar in die film ging een oude moeder op pad om haar van moord verdachte zoon te beschermen. ’Poetry’ is riskanter, omdat Lee Chang-dong vragen stelt over ouders die dat doen en die zich feitelijk niet bekommeren om het slachtoffer.

’Poetry’ gaat volgens de regisseur over de ironie van het leven. „Poëzie schrijven betekent zoeken naar schoonheid, zoeken naar nieuwe betekenissen van woorden en beelden. Dat vereist een energieke, experimentele geest. Tegelijkertijd verliest mijn 66-jarige hoofdpersoon haar geheugen. En dat maakt het leven tot een heel ingewikkeld avontuur. We verliezen ons geheugen en uiteindelijk ons leven. Tegelijkertijd doen we moeite om nieuwe dingen te leren en te verwerven.”

Terugkeren in de politiek zal Lee Chang-dong niet. „Dat is een soort nachtmerrie”, lacht de regisseur. „Zoals Koreaanse mannen dromen over het leger, lang nadat ze hun militaire dienstplicht hebben vervuld. Of zoals je je hele leven kunt dromen van een wiskunde-examen. Nee, poëzie gaat boven politiek.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden