Wat is vergeving? Wat is liefdevol, volledig mens-zijn?

COLUMN - Als de kerk de deur open zet naar de moderne cultuur en de nieuw-spirituele wijze van geloven zal zij geleidelijk aan verdampen. Wil de kerk overleven, dan is dat dankzij een cultureel en spiritueel isolement. Maar ligt het zo zwart-wit?


Slechts een kwart van alle lidmaten gelooft het complete pakket geloofsartikelen van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) - bij de katholieken zijn dat trouwens maar luttele procenten. Het geloof is opgesplitst in modules. De ene module, maagdelijke geboorte, opstanding, wonderen of hemelvaart, spreekt meer aan dan de andere, en de gelovige kiest en beweegt. Zelden van minder geloof naar meer, meestal andersom. Tot op een dag ook het laatste restje geloof is verdampt en het kerklid, inmiddels ex-gelovig, de kerk uit wandelt. Niet met slaande deuren, eerder met spijt dan met voldoening.

In de PKN, plaatselijk zowel als landelijk, wordt nauwelijks over dat alles gesproken. Als het over secularisatie gaat, gaat het zelden over wat zich afspeelt in het hart van de eigen gelovigen. Intussen vragen deze zich af of ze nog wel geloven, voelen zich daar schuldig over, maar vrezen problemen bij openhartigheid. Toch is de sluipende ontwikkeling van veel, naar weinig, naar niets meer geloven hoofdoorzaak van de kerkverlating.

Deze inwendige secularisatie treft vooral die kerken die zich open opstellen jegens de hedendaagse cultuur. Kerken die die cultuur buiten de deur houden en vasthouden aan tijdloze orthodoxie hebben er veel minder last van. Hun gelovigen zijn dan ook van andere snit.

In zijn pas verschenen boek over zoekers naar nieuwe spiritualiteit beschrijft Joep de Hart, medewerker van het Sociaal en Cultureel Planbureau, wat deze zoekers kenmerkt. Het gaat meer om immanentie (God in ons) dan om transcendentie (God boven ons).

Meer om ethische ervaring dan om ethische principes. Meer om gezag van binnenuit dan om van buitenaf. Meer om keuze dan om lot. Meer om teksten die spreken door innerlijke ervaring dan om teksten als externe toets. Over de mens denken ze eerder positief dan negatief.

Eerst komt de eigen spiritualiteit, daarna pas de traditie. Liever verlichting dan verlossing. Liever leven in het hier en nu dan gericht op eeuwigheid en toekomst. Religie zien ze als een dynamisch proces. Op pad zijn is belangrijker dan het einddoel. Het zijn dezelfde kenmerken die je vindt bij bovenomschreven kerkleden van het modulaire geloof.

De Hart schetst een haast onontkoombare ontwikkeling: als de kerk de deur open zet naar de moderne cultuur en de nieuw-spirituele wijze van geloven zal zij geleidelijk aan verdampen. Wil de kerk overleven, dan is dat dankzij een cultureel en spiritueel isolement. Maar ligt het zo zwart-wit?

Op 18 juni neemt Ad van Luyn afscheid van zijn bisdom Rotterdam. In de 17 jaar dat hij bisschop was, schreef hij een stroom artikelen, preken en brieven. Twee woorden komen daarin steeds terug: dynamisch en relationeel. Van Luyn ziet geloof als een 'op tocht gaan'.

Het verhaal van de Emmaüsgangers, die hun huis verlieten en in de nacht teruggingen naar Jeruzalem toen ze Jezus herkend hadden, beschouwt hij als een voor de gelovige exemplarisch verhaal. Met zijn nadruk op het dynamische en het relationele sluit hij aan op het levensgevoel van de op de hedendaagse cultuur georiënteerde gelovigen, voor wie geloof eerder een kwestie is van onderweg zijn dan van aankomen.

Toch is met dynamiek en op pad zijn niet alles gezegd wat er volgens Van Luyn te zeggen valt. In de eucharistie wordt iets boventijdelijks aangereikt, iets van eeuwigheid. Aan de ene kant verzoening en vergeving. Aan de andere kant de gekruisigde Christus als manifestatie van volledig, liefdevol menselijk leven. Deze vergeving van wat was en belofte van de mogelijkheid van door God gewild mens-zijn dragen het leven van de gelovige, maken zijn dynamisch op weg gaan pas mogelijk. Gelooft de gelovige dat hij vergeving nodig heeft? Ziet hij Christus als de belofte van een door God gewild leven?

Ik weet niet of de gesprekken in het bisdom Rotterdam veel over deze centrale aspecten van het geloof gegaan zijn. Goed mogelijk dat het vaker ging over parochiële reorganisaties en schandalen. Toch zou het goed zijn als al die gelovigen, die nog maar een kwart of minder geloven van wat de kerk officieel gelooft, met elkaar in gesprek gaan over wat er voor hen tenslotte op de zeef is blijven liggen. Zonder zich af te sluiten voor de moderne cultuur.

Existentiële vragen genoeg. Wat is vergeving? Wat liefdevol, volledig mens-zijn? Licht in ons bestaan, in onze kerk, daar iets van op? Zou toch mooi zijn als daar eens openhartig over gesproken werd.

Joep de Hart: Zwevende gelovigen. Oude religie en nieuwe spiritualiteit. Bert Bakker, Amsterdam. ISBN 9789035136281; 326 blz. € 29,50

Mgr. A. H. van Luyn SDB: Samenwerken voor het Evangelie. Halewijn, Antwerpen. ISBN 908528029x; 216 blz. € 15

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden