Jan en Daan

Wat is jouw toevalligste ontdekking?

Daan van Eijk en Jan Beuving.

Daan van Eijk en Jan Beuving vormden samen het (wetenschaps)cabaretduo Jan & Daan. Jan is wiskundige en theatermaker. Daan is natuurkundige aan de University of Wisconsin in de  VS. Om de week stellen zij elkaar een vraag.

Dag Jan,

Eén van jouw eerste theatershows, in de tijd dat ik je nog begeleidde op piano, begon altijd met een blokje 'actueel'. Samen zochten we in de kleedkamer voor de voorstelling uit welke wis- of natuurkundige die dag geboren of overleden was of welke natuurwetenschappelijke wetenswaardigheid er over die dag te vertellen was. Ik dacht: ik pak het voor de column van deze week precies hetzelfde aan.

Wikipedia bevat voor elke dag van het jaar een eigen pagina. Daarop staat te lezen dat 1 juni 1796 de geboortedag is van de natuurkundige Nicolas Léonard Sadi Carnot aan wie we efficiënte stoommachines, koelkasten en airco's te danken hebben. Tevens is 1 juni de geboortedag van Kip Thorne, wereldberoemd theoretisch natuurkundige, recent Nobelprijswinnaar voor de ontdekking van zwaartekrachtgolven en medeverantwoordelijk voor één van mijn lievelingsfilms, Interstellar.

Op de Nederlandse wiki-pagina staat iets bijzonders over deze dag. Er staat namelijk dat op deze dag in 1965 de zogenaamde kosmische achtergrondstraling is ontdekt door de natuurkundigen Penzias en Wilson. Dat is nogal vreemd om twee redenen. Allereerst stammen de betreffende wetenschappelijke artikelen uit juli 1965 en niet uit juni. En ten tweede doe je een dermate grote ontdekking natuurlijk niet op één dag.

Sterker nog, het werk van Penzias en Wilson is deels zo beroemd geworden, omdat het maanden kostte voordat ze erachter kwamen dát ze het ontdekt hadden. Ze waren er namelijk helemaal niet naar op zoek. De radio-antenne die ze gebruikten voor hun onderzoek had last van een irritante ‘brom’ op de achtergrond. Maandenlang hebben ze geprobeerd de bron daarvan te bestrijden, tot het schoonmaken van duivenpoep in de antenne aan toe: niets hielp, de brom bleef. Ten einde raad hebben ze toen om hulp gevraagd. En wat bleek? Nota bene 60 kilometer verderop probeerde een ander team van wetenschappers een dergelijke brom juist waar te nemen, omdat deze werd voorspeld als voortdurende echo van de oerknal.

Deze ontdekking is wat mij betreft één van de mooiste voorbeelden van serendipiteit in de wetenschap: ontdekkingen die min of meer bij toeval worden gedaan. Wat is jouw favoriete voorbeeld van serendipiteit?

Daan!

Je zult het niet geloven, maar toen ik het Etymologisch Woordenboek van Van Dale pakte om te kijken waar 'serendipiteit' vandaan komt, opende ik het boek bij het lemma 'Oedipuscomplex', en dat terwijl ik net een prachtige roman heb gelezen (Everything Under, van Daisy Johnson) die een hervertelling van het Oedipusdrama is, en het vandaag op 1 juni - het staat niet op wikipedia - de trouwdag van mijn ouders is! Hoe bestaat het??!

Serendipiteit komt niet, zoals ik dacht, uit het Latijn, maar stamt uit het Arabisch. Het Engelse serendipity werd bedacht door de schrijver Horace Walpole, in de achttiende eeuw, en is afgeleid van zijn verhaal The Three Princes of Serendip. Serendib is een oude Arabische naam voor Sri Lanka. (Onze eerste impresario, die onze voorstelling verkocht, is overigens heel vaak op Sri Lanka geweest. Je verzint het toch niet!?!)

Serendipiteit is een deelverzameling van toeval. Toeval is alles wat toevallig gebeurt, maar serendipiteit is altijd verbonden aan een positieve ontdekking. Dat Kiki Bertens deze week toevallig buikloop kreeg in het jaar dat ze Roland Garros kon winnen, is geen serendipiteit, maar serendipech.

Van Dale geeft als precieze definitie van serendipiteit: 'gave om door toevalligheden en intelligentie iets te ontdekken waar men niet naar op zoek was.' Let op die toevoeging 'en intelligentie' - je moet het gelukkige toeval wel zien dus. Zoals Frans Oort, emeritus hoogleraar wiskunde in Utrecht bij wie je altijd kon binnenlopen als je het even niet meer zag zitten, ooit tegen me zei: ook als je toevallig iets briljants ontdekt ben je briljant, want je hebt jezelf in de positie gebracht dat je dat briljante tegenkwam.

Brengt mij bij je vraag. Als je volgens het systeem van a=1, b=2, enz. het woord 'wetenschap' codeert, krijg je een totaalwaarde van 114. Als je hetzelfde doet met de woorden 'Daan vraagt Jan', krijg je ook 114! Dat is toch ongelofelijk? Het heeft heeft gewoon zo moeten zijn: mijn favoriete voorbeeld van serendipiteit blijkt deze column!

Het leven, schijnt de dichter Cees Buddingh' eens gezegd te hebben, hangt van duizend toevalligheden aan elkaar. Maar dat is natuurlijk onzin. Het zijn er veel meer.

Lees ook:

Voorgaande columns van Jan en Daan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden