Wat is er verkeerd aan ongelijkheid?

Een dakloze in Washington. 'Het is zonneklaar dat die situatie van gelijke startkansen in de VS niet bestaat, en dat deze hier ook onder druk staat', aldus Sabine Roeser. Beeld afp
Een dakloze in Washington. 'Het is zonneklaar dat die situatie van gelijke startkansen in de VS niet bestaat, en dat deze hier ook onder druk staat', aldus Sabine Roeser.Beeld afp

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. De plotseling razend populaire Franse econoom Thomas Piketty stelt dat de ongelijkheid toeneemt. Wat is daar eigenlijk mis mee?

Alsof het een populaire literaire thriller betrof vochten Nederlandse uitgevers deze week om de vertaalrechten van het jongste boek van Thomas Piketty: 'Le capital au XXIe siècle' (Het kapitaal in de 21ste eeuw). Een vuistdikke wetenschappelijke studie. Nog nooit werd er in zo veel landen zo wild geboden op de uitgeefrechten van een non-fictiewerk. In Nederland won de Bezige Bij de wedstrijd.

De Franse econoom, onlangs geïnterviewd door Letter&Geest, laat aan de hand van statistieken zien dat de economische ongelijkheid sinds de jaren tachtig flink groeit. Hij benadrukt hierbij de rol van het vermogen. Mensen die enkel inkomen hebben uit arbeid, raken steeds verder achterop bij mensen die over een substantieel vermogen beschikken. Piketty pleit voor een wereldwijde vermogensbelasting van 0,5 procent en progressieve inkomstenbelasting.

Wat is er eigenlijk mis met een samenleving waarin de economische ongelijkheid groot is?

Verdienste
Bas Haring, filosoof en hoogleraar aan de Universiteit Leiden, werkt aan een boek over economie: "Vanuit mijn eerste intuïtie zou ik zeggen: ongelijkheid is niet goed. Maar als je er nog eens over gaat nadenken, is het best lastig om dat te onderbouwen. Zeker als degenen die het minder hebben er zelf niet zo mee zitten, zoals in Amerika. De meeste mensen daar onderschrijven het idee dat je veel mag verdienen. 'Verdienen' betekent in principe niet alleen dat je iets krijgt, maar ook dat je het terecht krijgt, omdat je er iets voor gedaan hebt. Door verdienste."

Sabine Roeser, filosoof, hoogleraar ethiek en techniek aan de TU Delft: "Dat 'verdienen' is in veel gevallen zeer discutabel. De berichten over bonussen en topsalarissen laten zien dat de beloning van managers en bestuurders elke vorm van realiteitszin heeft verloren.

"Piketty wijst er terecht op dat de misstanden die op dit terrein in Amerika bestaan - managers die meer dan honderd keer zoveel verdienen als gewone werknemers - ook overwaaien naar Europa. Het is voor de sociale samenhang en de rechtvaardigheid in de maatschappij van levensbelang dat we dit krachtig tegengaan.

"Ik ben net in Amerika geweest, in Californië, en ben me weer rot geschrokken van de ongelijkheid en de overal zichtbare gevolgen daarvan. De zwervers die je aantreft verkeren in mensonterende omstandigheden, hun lichamen in verregaande staat van ontbinding. Er zijn hele gebieden waar je als blanke toerist de trein niet moet verlaten, omdat de armoede en criminaliteit daar zo hoog zijn dat dit levensgevaarlijk is. Krottenwijken zonder verharde wegen, niet in de Derde Wereld maar in het land van de onbegrensde mogelijkheden."

Vermogen
Haring: "We moeten twee verschillende zaken goed uit elkaar houden: economische ongelijkheid en armoede. Die gaan niet noodzakelijkerwijs hand in hand. Piketty's boek gaat over ongelijkheid. Armoede vind ik onprettig - zowel voor degene die arm is, als voor mij die de armoede moet aanschouwen.

"Kun je nu hetzelfde zeggen over vermogen? In principe maakt het niet uit als er heel veel vermogen bij enkele mensen zit. Stel dat je twee werelden hebt. In wereld één is iemand heel rijk. Die persoon heeft veel auto's en villa's. Dat kan je onplezierig vinden, dat diegene al die dure dingen heeft, en een ander niet. Maar het is niet het belangrijkste deel van zijn rijkdom: het grootste deel van wat die rijkaard heeft, staat op de bank. Of is in aandelen belegd; het is uitgeleend en wordt gebruikt door bedrijven.

"Wat is dan per saldo het verschil met wereld twee, waarin die rijke stinkerd wél al die dure dingen heeft, maar het grootste deel van zijn vermogen op diezelfde bank staat en in diezelfde aandelen is belegd, maar niet op zijn naam staat? In wezen verschilt die wereld niet veel van wereld één. En toch: 'vermogen' betekent letterlijk: mogelijkheden hebben. De persoon met veel vermogen heeft de mogelijkheid om aandelen te kopen, beleid te sturen en invloed te hebben op de wereld. Dat is volgens mij uiteindelijk het probleem van een ongelijke verdeling van vermogen: een onevenwichtige verdeling van zeggingskracht en invloed."

Gelijke kansen
Roeser: "De belangrijkste reden dat economische ongelijkheid onwenselijk is, ligt voor de hand: iedereen verdient gelijke kansen op een goed bestaan. Als iedereen volstrekt gelijke kansen zou hebben om tot die kleine groep van superrijken te gaan behoren, zou je wellicht tegen de rest kunnen zeggen: jammer, pech gehad. Hoewel dit me zelfs dan moreel verwerpelijk lijkt.

"Hoe dan ook: het is zonneklaar dat die situatie van gelijke startkansen in de VS niet bestaat, en dat deze hier ook onder druk staat. Juist daarom is het boek van Piketty zo belangrijk.

"In de VS, en in Europa in mindere mate, vindt al decennia een herverdeling van kapitaal plaats in precies de verkeerde richting: van de armen en de werkende middenklasse naar de kleine groep superrijken. Dit is op zichzelf geen nieuws, maar het is wel goed nieuws dat deze boodschap nu zo breed aanslaat. Niet degenen die pleiten voor een rechtvaardige herverdeling van kapitaal moeten zich verantwoorden, maar degenen die aanspraak menen te kunnen maken op exorbitante salarissen en bonussen."

Haring: "Je moet wel de juiste zaken van elkaar onderscheiden. We hadden al armoede en ongelijkheid - het één betekent niet noodzakelijkerwijs het andere. En nu hebben we het punt van gelijke en ongelijke kansen. De meeste mensen zijn het erover eens dat iedereen gelijke kansen verdient, maar dat is iets anders dan een gelijk vermogen. Als iedereen in een samenleving begint met gelijke kansen, en er zijn er uiteindelijk een paar die met meer vermogen eindigen, dan is het niet evident dat dit verkeerd is.

"Dat is ook de essentie van de Amerikaanse droom. Dat is niet slechts een droom, maar ook een moreel idee. Thomas Piketty wordt dankzij dit boek miljonair. Met welke morele argumenten zouden we hem dat geld nu weer kunnen afpakken? Dat lijkt me niet eenvoudig.

Oorzaak en gevolg omdraaien
Haring: "Hoe dan ook is het goed dat deze vragen, dankzij Piketty, weer op tafel liggen. Want doorgaans is het zo dat de ongelijkheid gewoon groeit of afneemt, zonder dat we het in de gaten hebben. Politici vragen nooit direct: hoeveel ongelijkheid wilt u? Terwijl ze dat wel zouden moeten doen.

"Persoonlijk ben ik er trouwens wel voor om via belasting meer gelijkheid na te streven. Maar dat is vooral zo uit egocentrische overwegingen, omdat ik het vervelend vind om zwervers en armen te zien."

Roeser: "Alsof compassie en ethische overwegingen geen drijfveer zouden kunnen zijn voor politiek. Compassie is in eerste instantie gericht op degene met wie het niet goed gaat, het is een emotie die een signalerende functie heeft ten aanzien van een morele misstand.

"Zeggen dat we armoede willen bestrijden omdat het ons, welvarende mensen zo'n naar gevoel geeft, is oorzaak en gevolg omdraaien. We moeten armoede bestrijden omdat het moreel onrechtvaardig is als mensen in extreme armoede moeten leven, helemaal in een wereld waarin sommigen exorbitant rijk zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden