Wat is de balans na vijf jaar Frans Timmermans?

Frans Timmermans begin mei dit jaar, kort voor een optreden op de Duitse televisie. Beeld HH

De huidige tweede man van de Europese Commissie wil na de verkiezingen van volgende week de eerste worden. Hoe heeft hij het de afgelopen jaren in Brussel gedaan?

In het begin werd er nog wat lacherig gedaan over zijn visitekaartje, met al die hoofdletters en Brusselse kantoorwoorden. ‘Betere Regelgeving, Interinstitutionele Betrekkingen, Rechtsstatelijkheid en het Handvest van de Grondrechten’. Werd dat nou het werkterrein van wat de machtigste Nederlander in Brussel moest worden, de speciaal voor dat doel afgetreden, gezaghebbende minister van buitenlandse zaken, Frans Timmermans?

Toen het Europees Parlement vervolgens zijn beklag deed bij de kersverse Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker over het geringe duurzaamheidskarakter van zijn nieuwe ploeg, overrompelde Juncker de naast hem zittende Timmermans met de mededeling dat zijn rechterhand uit Nederland dat klusje er ook nog even bij ging doen. De PvdA’er kreeg als taak alle voorstellen van zijn collega-commissarissen niet alleen te toetsen op wenselijkheid, maar ook op duurzaamheid.

Wisselend oordeel

Zo begon Timmermans in het najaar van 2014 aan zijn Brusselse topbaan, als eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie, het dagelijkse bestuur van de EU. Hij wil nu zelfs dat laatste stapje omhoog zetten, en Juncker opvolgen als baas. Timmermans gaat als ‘spitskandidaat’ van de sociaal-democraten de verkiezingen van aankomende week in.

Hoe heeft hij het de afgelopen jaren gedaan? De verwachtingen waren bij zijn aantreden hooggespannen, voor de hele commissie. De eurocrisis sloeg nog diepe wonden in 2014, de euroscepsis bleef gestaag toenemen. Juncker noemde zijn commissie die ‘van de laatste kans’ en Timmermans was de man die het vuile werk voor hem moest opknappen.

Een kleine rondgang onder niet-Nederlandse diplomaten en journalisten in Brussel levert een wisselend oordeel op over de voorbije Timmermans-jaren. “Extreem professioneel en benaderbaar, en met een fantastische talenkennis”, zegt een diplomaat. “Welbespraakt, heel onderlegd en een overtuigd Europeaan”, klinkt het uit een andere mond. “Zeer gerespecteerd door de regeringsleiders”, zegt nummer drie. Met zijn meertaligheid (Timmermans spreekt er zeven, Limburgs meegerekend) kreeg hij de Brusselse bubbel bij aankomst al snel plat.

Maar het is niet iemand die op andere vlakken automatisch sympathie oproept, zegt Pablo Rodríguez Suanzes, de ervaren Brusselse correspondent van het Spaanse dagblad El Mundo. “Over hem worden in Brussel weinig slechte dingen gezegd, maar eigenlijk nog minder goede dingen. Hij laat een goede indruk achter bij mensen die weinig van hem weten, die hem alleen meemaken tijdens debatten en conferenties. Maar dat beeld is minder positief bij degenen die wat vaker met hem omgaan.”

Regeldruk

Tot zover de persoonlijke indrukken, hoe zit het met de concrete resultaten? Een van Timmermans’ topprioriteiten: lagere regeldruk vanuit Brussel. Dat was immers een van de traditionele hoofdklachten over de EU: regeltjes, formulieren, bureaucratie. Timmermans stond voor de taak om op dat vlak aantoonbare resultaten te boeken.

“Waarop kunnen we u straks afrekenen?”, vroeg CDA-Europarlementariër Esther de Lange oktober 2014 aan Timmermans, tijdens de hoorzitting in het Europarlement die elke aspirant-Eurocommissaris moet ondergaan. “Ik wil kleine bedrijven straks horen zeggen: hé, het werkt echt”, antwoordde Timmermans.

‘Straks’ is nu geworden, dus de vraag is: slaken die MKB-bedrijven inmiddels die beoogde zucht van verlichting? “Ja, ik denk dat er echt wel iets is veranderd”, zegt een Nederlandse lobbyist in Brussel, die – om vrijuit te kunnen spreken – liever niet met zijn naam in de krant wil. “Weliswaar is er nog steeds veel regelgeving, en in de praktijk van vandaag is het voor de doorsnee MKB’er misschien nog niet overduidelijk merkbaar dat die minder is geworden. Maar er is echt iets gebeurd, en de MKB’ers zullen dat echt gaan merken.”

Er gingen toch ook weer dingen mis, stelt de lobbyist, met het voorstel om het zomer/wintertijd-systeem af te schaffen als dieptepunt. “Hoe is het mogelijk dat zo’n voorstel er komt zonder dat eerst de gevolgen ervan zijn onderzocht? Daar heeft de commissie echt haar eigen principes verloochend.”

Frans Timmermans in december 2014, kort nadat hij eerste vicevoorzitter werd van de Europese Commissie. Beeld EPA

De vraag is of je die uitglijder in Timmermans’ schoenen kunt schuiven. Het heeft er alle schijn van dat dit zomertijd-voorstel vorig jaar zomer opeens uit de hoge hoed werd getoverd door niemand anders dan Juncker, die met deze solo-actie goede sier wilde maken bij, wat hij dacht, een meerderheid van de Europese bevolking. De publieke EU-consultatie waarop de commissievoorzitter zich baseerde was met 4,6 miljoen weliswaar de grootste ooit, maar volstrekt niet representatief: meer dan de helft van de deelnemers was Duits.

Feestcommissie

Toch is binnen de commissie onder het leiderschap van Juncker en Timmermans wel degelijk een andere wind gaan waaien, vat de lobbyist samen. “Een aantal jaar geleden zei een topambtenaar uit de commissie tegen mij: ‘Ik zie dat een deel van mijn staf motivatieproblemen heeft. Die mensen zijn allemaal druk bezig ideeën te bedenken, om daar vervolgens wetsvoorstellen van te maken. Nu moet ik steeds zeggen: goed idee, maar past niet binnen de prioriteiten, dus we gaan het niet doen.’ Daarin zie je de hand van Timmermans. Ik denk niet dat een andere Eurocommissaris het op die plek zo goed had gedaan.”

Dezelfde geluiden hoorde je in die beginjaren uit het Europees Parlement. Dat is qua werkdruk sterk afhankelijk van de wetsvoorstellen die de commissie indient, omdat het zelf geen recht van initiatief heeft. Onder de commissie-Juncker druppelden die maar mondjesmaat binnen, zeker vergeleken met de twee commissies-Barroso van de tien jaar daarvoor. Het parlement begon zich op sommige momenten te vervelen, tot zichtbaar genoegen van onder anderen premier Rutte. Die omschreef het Europees Parlement als ‘feestcommissie op zoek naar een feest’.

Onder de commissie-Barroso II (2010-2014) werden per jaar gemiddeld 100 wetsvoorstellen aangenomen (door parlement en raad), onder Juncker waren dat er 60. Voor het lopende jaar zijn zelfs niet meer dan 15 nieuwe voorstellen ingediend, maar dat is ook niet zo raar voor een verkiezingsjaar waarin de Europese wetgevingsmachine een tijdje stilligt.

Onder de vlag van die ‘Betere Regelgeving’ op Timmermans’ visitekaartje moest niet alleen het aantal nieuwe commissievoorstellen drastisch afnemen, ook de bestaande regels moesten tegen het licht worden gehouden.

Dat is een ‘serieus traject’ gebleken, concludeert Winand Quaedvlieg, hoofd van het Brusselse bureau van werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland. “De cultuur van de Europese Commissie als voortdaverende regelmachine, die is echt wel doorbroken.”

Rechtsstaat

Een groot deel van Timmermans’ ambtstermijn werd, vrij onverwachts, gedomineerd door het conflict tussen de Europese Commissie en de Poolse regering. Die greep snel na haar aantreden eind 2015 in bij onder meer het Constitutionele Hof, waarmee de onafhankelijkheid van de rechtspraak volgens Brussel in gevaar kwam. Het groeide uit tot een slepend conflict, waarin Timmermans na wat inleidende beschietingen in december 2017 het verdragsartikel 7 activeerde. Deze ‘nucleaire optie’ voor lidstaten die de rechtsstaat in gevaar brengen, kan in extremis leiden tot tijdelijke ontneming van het stemrecht in de EU, een schorsing dus.

De kwestie suddert nog immer voort, ook omdat de uiteindelijke macht niet zozeer bij de Europese Commissie ligt maar bij de andere lidstaten. Die zouden uiteindelijk unaniem tot sancties moeten besluiten, en met onder meer het Hongarije van Viktor Orbán aan boord zal dat nooit lukken.

Die Hongaarse regering werd overigens zelf ook mikpunt van Timmermans’ rechtsstaat-inspanningen, via zogeheten inbreukprocedures en zaken bij het Europees Hof van Justitie. Maar de aanbeveling aan de lidstaten om een artikel 7-proces in gang te zetten, kwam niet van hem, maar van het Europees Parlement.

Intussen werd Timmermans voor de Poolse regering de verpersoonlijking van het Brusselse bemoeizuchtige kwaad, terwijl tegelijkertijd de populariteit van de EU onder de Poolse bevolking toenam.

Vooral de laatste maanden is Timmermans’ gezag in het conflict met Warschau ter discussie komen te staan, vanwege zijn verkiezingscampagne. “De rollen als spitskandidaat en als verantwoordelijk Eurocommissaris voor de rechtsstaat hebben hem kwetsbaar gemaakt voor critici die hem beschuldigen van ongeloofwaardigheid”, stelt een diplomaat. Ook klinken hier en daar twijfels over zijn stijl in dit conflict. “Veel ‘Sturm und Drang’ in het openbaar”, zegt een andere diplomatieke bron. “Een meer respectvolle aanpak had meer kunnen opleveren.”

Een andere onverwachte extra taak kreeg de eerste vicevoorzitter tijdens de migratiecrisis van 2015-16. Hij onderhandelde namens Brussel met Ankara over samenwerking in de strijd tegen mensensmokkel en irreguliere migratie. Timmermans schoof er alles voor opzij en maakte overuren. De uiteindelijke EU-Turkije-deal uit maart 2016 kent vele geestelijke vaders, maar in de cruciale slotfase van die onderhandelingen werden alle EU-instituties, Timmermans incluis, toch wat overvleugeld door onder anderen premier Rutte en de Duitse bondskanselier Merkel.

Duurzaamheid

Timmermans’ grootste wapenfeit op het gebied van duurzaamheid is het verbod op plastic wegwerpproducten, zoals wattenstaafjes, rietjes, drinkbekers, ballonstokjes en bestek – allemaal ingrediënten van de funeste plasticsoep in de wereldzeeën. Zijn voorstel werd relatief snel omarmd door lidstaten en parlement.

Inderdaad laat Timmermans zich tijdens deze verkiezingscampagne van een nooit eerder vertoonde groene kant zien. “Ga stemmen, en stem groen”, luidde eind vorige maand zelfs zijn oproep aan het publiek tijdens een spitskandidatendebat in Maastricht. Zijn tegenstrever Bas Eickhout van GroenLinks, die naast hem stond, heeft nog nooit zo instemmend geknikt na een uitspraak van Timmermans.

Toch kende de Eurocommissaris op dit terrein een ‘valse start’, zegt Eickhout. “Hij begon met die betere regelgeving, maar dat was gewoon een dereguleringsagenda, het hardst toegejuicht door het bedrijfsleven. Daarna heeft hij wel een draai gemaakt die ik positief vind. Hij is linkser en groener geworden. Maar laten we nou niet doen alsof deze commissie vooropliep in klimaatbeleid.”

Toch opvolger van Mogherini?

Hoe groot is de kans dat Frans Timmermans doorschuift van eerste vicevoorzitter naar voorzitter van de Europese Commissie, als opvolger van Jean-Claude Juncker?

Diplomaten in Brussel hebben hun twijfels, nog los van de vraag of de Europese sociaal-democraten volgende week wel het benodigde eclatante verkiezingsresultaat zullen neerzetten. “Met zijn ervaring als vroegere minister van buitenlandse zaken zou hij een uitstekende Hoge Vertegenwoordiger kunnen zijn”, zegt een diplomaat, de functietitel noemend waarmee huidig EU-buitenland-coördinator Federica Mogherini door het leven gaat.

Ook vanuit andere bronnen klinkt het geluid dat het voor Timmermans lastig zal worden om brede steun van de regeringsleiders te krijgen voor het commissievoorzitterschap, vooral van de landen in het oosten. Daar heeft hij met zowel zijn migratie- als rechtsstaat-aanpak weinig vrienden gemaakt, onder regeringsleiders althans. De opvolging van Mogherini zou in veel Brusselse ogen een veel logischer vervolgstap zijn.

Alleen: Timmermans zegt steeds dat hij die post helemaal niet ambieert, en dat hij met niets minder genoegen neemt dan met het commissievoorzitterschap. “Ik vind de baan die ik nu heb leuker dan die van Mogherini, eerlijk gezegd”, zei Timmermans in december tegen Trouw, toen deze krant hem enkele dagen op de voet volgde tijdens zijn spitskandidaat-campagne in Lissabon en Berlijn. “Hoe belangrijk het buitenlandbeleid van de EU ook is: daarmee lever je geen bijdrage aan de vormgeving van de EU de komende vijf jaar. Ik wil liever in eigen huis aan de slag.”

De namen van de anonieme bronnen zijn bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

‘De ziel van Europa redden’ - op eurocampagne met Frans Timmermans

Frans Timmermans werd in december in Lissabon bejubeld als spitskandidaat voor de Europese sociaal-democraten.Trouw liep vier lange campagnedagen met hem mee, langs ontelbare selfies.

Verbod op wattenstaafjes en rietjes moet plastic soep doen slinken

Ze zullen nog wel even in de schappen blijven liggen: wattenstaafjes, rietjes, ballonstokjes, plastic borden en roerstaafjes. Maar de Europese Commissie stond vorig jaar aan de wieg van een verbod. 

Wat voor type Europeaan bent u? Daar heeft Trouw de ultieme test voor. Onderzoeker André Krouwel legt uit hoe het werkt en wat je er aan hebt. Klik hier en doe de test.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden