Wat is dat, respect?

Het lichaam van de een is niet gelijkwaardig aan dat van de ander, met dank aan sportschool en tattooshop.

Waarom snappen we elkaar niet bij de roep om respect? Wat bedoelt 'de straat' ermee, en de dokter? Peter Henk Steenhuis legt de verwarrende oorsprongen bloot.

In de pauze van de Champions League wedstrijden, als iedereen naar de wc gaat, een biertje uit de koelkast haalt en een zak chips opentrekt, wisselt voetballer Clarence Seedorf zijn shirtje met de kale, voormalige topscheidsrechter Pierluigi Collina. Daarna trekken nog tien mannen lachend hun shirt uit en dat van een ander aan. Aan het einde van het reclamespotje komt één woord in beeld: Respect. Met een hoofdletter.

Volgens Seedorf is het wisselen van een shirt met een tegenstander een manier om respect te tonen. De reclame moedigt ons allemaal aan om symbolisch ons shirt te ruilen. "Ik heb deze onderwerpen tijdens mijn carrière altijd op een positieve manier onder de aandacht van het publiek proberen te brengen", zei Seedorf bij de lancering van het spotje. "Ik denk dat respect exact het juiste woord is dat we nodig hebben - voetbal kan een instrument zijn om problemen aan te pakken."

Tijdens het Europees Kampioenschap voetbal 2012 is de campagne gestart, en nóg wisselt Seedorf met verve zijn shirtjes. Vreemd genoeg heb ik nog niemand over de campagne gehoord, terwijl het spotje toch op prime time wordt uitgezonden en 'respect' een veelgehoorde term is, die al langer een belangrijke, maar onduidelijke rol in onze maatschappij speelt.

Deugd
Een paar jaar geleden onderzocht de Rijksuniversiteit Groningen wat Nederlanders als de belangrijkste deugd ervoeren. Uit het onderzoeksrapport 'Nederland deugt' bleek dat uiteenlopende mensen het eens zijn over de belangrijkste hedendaagse deugden. Een typische deugd van deze tijd is respect. In de 'Deugden Top-15' staat respect bovenaan.

Een vergelijkbare conclusie trok het 'Mercers what's working onderzoek 2011', uitgevoerd onder 1.800 werknemers: "Salaris verliest het van respect." Werknemers staren zich niet blind op het salaris. Vooral vrouwen vinden de cijfertjes op het loonstrookje niet het belangrijkste. Respect krijgen op de werkvloer is het meest van invloed op de tevredenheid.

Dat vormde vorig jaar de achtergrond voor het protest van schoonmaakpersoneel: de werknemers eisten van werkgevers 'een betere cao en meer respect'. Ze zetten hun eis kracht bij met maar liefst tien 'marsen voor respect'.

Schouderklopjes
Bevindingen van multinational Regus in 2011 sluiten hierbij aan: "Zes op de tien werknemers willen vooral respect." Het tonen van respect (61 procent) en geven van schouderklopjes voor verricht werk (49) zijn de belangrijkste factoren voor een aangenaam werkklimaat. Dat blijkt uit wereldwijd online onderzoek van Regus onder 17.000 managers in 80 landen.

Essentieel voor werknemers en werkgevers. De belangrijkste deugd. Toch heb ik niemand horen zeggen dat hij zich herkende in Seedorfs shirtjesactie. Hoe kan dat?

Oorsprong term respect
Het woord 'respect' komt van het Latijnse woord re-spicere, 'terugkijken', 'omkijken'. In de Oudheid, als een Romein in Athene verbleef, liep hij gevaar om aangevallen te worden. Daarom keken deze vreemdelingen altijd over hun schouder, uit ontzag voor eventuele rovers en andere onverlaten.

Mooi hierbij is te zien dat re-spicere etymologisch verband houdt met spieden. De Romeinen hadden angst en ontzag voor degenen die hun het leven zuur konden maken, daarom spieden ze om zich heen of hun belagers nog op afstand waren.

Dat kom je ook in het Nederlands al vroeg tegen, blijkt uit het dikke Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT).

Dat speurt naar de eerste vindplaats van woorden. De samensteller komen in 1568 'respect' tegen als 'ontzag, eerbied': 'Dat zij aen hennen bisschop alle respect, reverentie ende obedientie draegen' oftewel 'alle eerbied, ontzag en gehoorzaamheid' betuigen.

De opmars van het woord respect, zo stelde de ethicus Marcel Becker in het boek 'Voortreffelijk leven; op zoek naar het juiste midden', is begonnen in de medische wereld, in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Ooit respecteerde de patiënt de arts, zoals de kerkganger de dominee, de burger de burgemeester. Vanaf de jaren zeventig diende de arts de patiënt te respecteren. Elke patiënt, ook de onwillige die tegen het uitdrukkelijke advies van de arts in de behandeling afwees.

De oude betekenis van achting was op een duidelijk object gericht. De patiënt keek tegen de arts op omdat de man ervoor gestudeerd had en gezondheid een belangrijk goed was. Zo had je ook respect voor een predikant: die vertegenwoordigde iets wat voor jouw leven van belang was.

De nieuwe betekenis, schreef Becker, is gericht op een onvervreemdbare waardigheid die wij allemaal bezitten. Die waardigheid zou je ook kunnen vertalen als 'autonomie van ieder mens, die we in acht moeten nemen'.

Waarschijnlijk zinspeelt Seedorf met zijn shirtje niet op het ontzag van de aloude vreemdeling maar op die moderne autonomie. Wij moeten respect hebben voor de onvervreemdbare waardigheid die wij allemaal bezitten.

Respectloos gedrag volgens CBS
Daarop doelde ook het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), toen het begin november 2012 een persbericht rondstuurde met de kop: 'Minder Nederlanders ervaren respectloos gedrag'. Het CBS baseerde deze conclusie op een aantal gegevens die allemaal in dezelfde, positieve richting wijzen. In 2008 voelde een op de vijf Nederlanders zich weleens respectloos behandeld in winkels of bedrijven, in 2011 was dat nog maar een op de zes. Ook bij de overheid zou het beter gaan: in 2008 ervoer 15 procent van de mensen respectloos gedrag van ambtenaren, in 2011 was dit 12 procent.

Dit optimisme verdampte rap toen grensrechter Richard Nieuwenhuizen eind 2012 overleed nadat hij in elkaar was geslagen door spelers van het Amsterdamse Nieuw Sloten. Overal klonk de roep om respect, zelfs zo luid dat de KNVB een poster liet maken met de tekst 'Zonder respect geen voetbal'. Seedorf zou het hier ongetwijfeld mee eens zijn, net als alle voetballertjes die ooit in zijn voetsporen willen treden. Maar na een paar dagen hoorde je over die poster nog minder dan over het spotje voor het shirtje ruilen. En inmiddels is de KNVB al weer in spoedzitting bijeen geweest omdat trainers scheidsrechters zo respectloos behandelen. Hoe kan dat?

Het ontzag voor de priester ging over in het respect voor de autonomie van de patiënt. Dat is de verschuiving van één betekenis van het woord respect. Maar er zijn er meer.

Aandacht
Nog ouder is in het Nederlands de betekenis van respect als 'aandacht, aanmerking'. Het WNT vond een citaat uit 1539: 'gheen respect op slaende' 'geen aandacht aan schenkend, niet in aanmerking nemend'.

Op die betekenis doelde de Amerikaanse zanger Otis Redding, toen hij zong Respect is what I need. Aretha Franklin maakte van het nummer een megahit. Respect betekent hier: ik wil gezien en gewaardeerd worden.

Straatvoetbal
Seedorf zal deze andere betekenis ook kennen uit zijn jeugd in Amsterdam, toen hij leerde voetballen op straat. Straatvoetbal heeft zich afgelopen decennia ontwikkeld tot een complete jongerencultuur met eigen kleding, omgangsvormen, straattaal en muziek, door de jongeren zelf stilo (stijl) genoemd. Ontwikkelt een speler een mooie nieuwe actie, dan wordt die naar hem vernoemd. Ook op die wijze wordt respect afgedwongen. In de lifestyle van het streetsoccer is 'respect' het ultieme begrip.

En niet alleen bij straatvoetbal. In zijn artikel 'Over de Antilliaanse criminaliteit in Nederland en haar bestrijding' uit 2000 stelt de Utrechtse criminoloog Bovenkerk dat Antilliaanse jongeren veel waarde hechten aan het respect dat zij van hun omgeving krijgen. Respect binnen hun vriendenkring wordt door middel van lef, geld, seksuele veroveringen, geweld en criminele heldendaden afgedwongen. Volgens wetenschappers als Bovenkerk is dat de belangrijkste oorzaak van criminaliteit onder deze doelgroep.

Status
In zijn proefschrift 'Kapot moeilijk' (2007) behandelt criminoloog Jan Dirk de Jong het verschil tussen respect en status. In deze studie naar Marokkaanse jongeren in Amsterdam-West geeft hij uitleg van de relatie tussen gelijkwaardigheid en ongelijkwaardigheid, en respect en status. "Respect wordt door de jongens in de situatie gebruikt om aan te geven dat ze willen worden behandeld zoals een ieder ander. Deze betekenis van respect verwijst naar de mate van gelijkwaardigheid als mens. In de tweede plaats bedoelen de jongens met respect het ontzag dat moet worden opgebracht voor iemand die een hogere statuspositie bekleedt omdat hij sterker is, rijker is of op andere manieren meer heeft bereikt. Deze betekenis van respect verwijst naar een mate van ongelijkwaardigheid, waarbij de jongen die 'kapot moeilijk' (ontzettend stoer) is, het respect ontvangt en de mindere het moet geven."

De Jong benoemt hier precies de twee verschillende betekenissen die het woord in de loop van de geschiedenis heeft: het respect voor de onvervreemdbare waardigheid (wij zijn allemaal gelijkwaardig) en dat voor het bijzondere dat wij allemaal menen te bezitten: wij zijn allemaal als individu ongelijkwaardig en dienen zo behandeld te worden. En dan moeten we deze tegenstrijdige wensen ook nog eens rationeel zien te verenigen.

Dit doet denken aan Plato's beschrijving van de behoeftes van de ziel. Wij willen bij de club horen, bij onze ouders, familie, collega's. Die behoefte staat op gespannen voet met onze drang uniek te zijn, eruit te springen, eer te behalen met wat we doen, kortom ons te onderscheiden. Plato noemde deze laatste drang onze thymotische behoefte. Beide behoeften druisen tegen elkaar in, als paarden die gemend moeten worden door de ruiter, de logos, de ratio. Plato heeft deze driedeling later vereenvoudigd tot een tweedeling, waarin lichaam en geest tegenover elkaar zijn komen te staan. Dat simpele beeld is in het christendom dominant geworden, en de thymotische drang werd het stiefkindje van ons beeld van de ziel.

Dankzij die thymotische behoefte kunnen we de tweede betekenis van respect - aandacht, status of eer - begrijpen. Personen die veel hebben bereikt, groter zijn of ouder, of veel geld bezitten, verdienen respect van degene die minder heeft bereikt of jonger is. Deze interpretatie stoelt op ongelijkwaardigheid, op onze thymotische interpretatie van respect.

Regelrechte belediging
De woorden respect en zelfrespect zijn zo belangrijk dat ze onze samenleving zelfs structureren, schrijft de Amerikaanse arbeidssocioloog Richard Sennett in zijn boek 'Respect in een tijd van sociale ongelijkheid': "Gebrek aan respect kan, hoewel minder agressief, even kwetsend zijn als een regelrechte belediging. De ander wordt weliswaar niet beledigd maar krijgt ook geen erkenning. Hij of zij wordt niet gezien als een volwaardig mens die ertoe doet."

Het belang dat Sennet aan respect en zelfrespect hecht sluit aan bij alle eerder genoemde onderzoeken. Vraag is wel: over welke vorm van respect heeft Sennet het?

Welke vorm van respect willen we op ons werk ontvangen? "De werknemer wil het respect dat je vroeger moest verdienen," zegt de filosoof Ger Groot, "en dat heeft met eer te maken, achting, erkenning, onderscheiding. Dat respect verdien je op grond van ongelijkwaardigheid, op grond van een bijzondere prestatie die je geleverd hebt."

Het is deze vorm van respect waarover ook Bovenkerk en De Jong het hebben in hun beschrijving van criminaliteit onder Antillianen. Ja, zegt Groot, "in zijn uiterste vorm vind je dit respect terug in de cultuur van de gangs, en trouwens ook in de vroegere riddercultuur. Maar als werknemers respect zo belangrijk noemen, doen ze dat niet omdat ze zich tekortgedaan voelen in hun basisrecht van gelijkwaardigheid. In het Regus-onderzoek staat letterlijk dat ze behoefte hebben aan 'schouderklopjes' voor verricht werk. Deze vorm van respect sluit aan op de oude eercultus."

Afstand
Naast achting, erkenning, onderscheiding benadrukt Groot dat afstand bij respect belangrijk is. "Tenir en respect betekent in het Frans ook op een afstand houden. Een lofprijzing zegt meer als de afstand tussen prijzer en ontvanger van lof groter is." Die afstand is de afgelopen decennia juist sterk teruggebracht.

Groot: "Onder het mom van humanisering van de werkelijkheid is in de jaren zeventig geprobeerd elke vorm van hiërarchie weg te poetsen. Met funeste gevolgen voor het respect. Aan de ene kant leek het alsof zo tegemoetgekomen werd aan het basisrecht van menselijke gelijkwaardigheid, wat alleen in schijn gelijkwaardigheid was, want je moest wel orders van die zogenoemde gelijkwaardige uitvoeren.

Aan de andere kant werd de werknemer nu ook in zijn eer aangetast, want wat betekent een compliment van iemand die zich presenteert als een naaste collega? Het compliment van de vroeger hooggeplaatste directeur woog veel zwaarder dan een amicaal schouderklopje, terloops gegeven door iemand die zich nauwelijks anders voordoet, en er nauwelijks anders uitziet dan jijzelf."

Gelijkwaardigheid
Kijken we nu terug naar het spotje van de UEFA dan zijn we een stuk verder. Seedorf zei bij de presentatie van de campagne dat het wisselen van shirts getuigt van respect. Dat lijkt me waar, het is een teken van respect in de betekenis van gelijkwaardigheid. Alleen: alle dieren zijn gelijk, maar sommige zijn meer gelijk dan anderen. Dat geldt ook voor voetballers. Want er bestaat een hiërarchie in het ruilen van een shirtje.

Wie wil niet het shirtje van Messi als hij tegen deze goddelijke voetballer heeft gespeeld? Messi is ongelijkwaardig aan elke andere speler op aard, maar wie met hem zijn shirt ruilt, wordt even zijn gelijke. Het is een eerbetoon van Messi aan de andere speler. Het is een eer zo'n shirt te ontvangen. Dat iedereen een shirt van Messi wil hebben, betekent dat iedereen hem hoogacht. En je moet flink wat zelfrespect hebben, of anders gezegd, je moet toegeven aan je thymotische drang om op een gegeven moment hem jouw shirtje aan te bieden. In de huiver op Messi af te stappen, schuilt het ontzag dat elke speler voor Messi heeft. Maar hoe wreed: Messi heeft maar één shirt in de aanbieding. De ultieme erkenning kan slechts een enkeling ten deel vallen.

In het moment van het shirtje ruilen zitten tal van oude betekenissen van het woord respect verscholen. Uit angst onderscheid te maken, te discrimineren, ongelijkwaardigheid te propageren, kiezen we in ons taalgebruik voor de beperkende betekenis van 'respect' voor de onvervreemdbare waardigheid, voor gelijkwaardigheid dus. Dat doet Seedorf, dat doet het Centraal Bureau voor Statistiek, dat doet de KNVB.

Maar pas als we patiënt zijn, zullen we misschien genoegen moeten nemen met alléén gelijkwaardigheid. Tot die tijd streven we óók naar ongelijkwaardigheid.

Jongeren
Dankzij de Antilliaanse en Marokkaanse jongeren, die het begrip 'respect' opnieuw hebben geladen, hebben we weer oog gekregen voor de thymotische kant van het begrip. Op straat, op het voetbalveld, op het werk streven we altijd óók naar ongelijkwaardigheid. Voor die ongelijkwaardigheid willen we beloond worden.

Als we uit angst de gevaarlijke, thymotische kant van respect blijven negeren, sneuvelt elke oproep tot meer respect in goede bedoelingen. Het is aan ons die beide behoeften te erkennen, ruimte te geven waar mogelijk, in toom te houden waar noodzakelijk. Pas dan heeft het zin Respect met een hoofdletter te schrijven.

Respect & Werk
Dit artikel is de eerste aflevering van de serie Respect & Werk, die de komende maanden in Trouw zal verschijnen. De serie mondt uit in een symposiumop 11 juni, dat Trouw samen met Instituut Gak organiseert. Inschrijving daarvoor kan via trouw.nl/respect.

Bij deze serie organiseert Trouw een blogwedstrijd. Lees er alles over op trouw.nl/respect.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden