Reisverslag

Wat in Egypte opvalt is verdriet, maar geen actie

null Beeld George Harinck
Beeld George Harinck

Voor een IKON-documentaire en een boek maakt historicus George Harinck een reis om de Middellandse Zee met als reisgids Abraham Kuypers. Hier doet hij verslag van zijn belevenissen.

6 december 2014
We stijgen op met Egypt Air na een gebed tot Allah. 's Avonds landen we te Cairo.

Vlak buiten het vliegtuig, nog ver voor de douane, staat al een mannetje met de naam van Hans en Dutch TV op een bordje. Hij wil onze paspoorten en is er om ons door de douane te loodsen.

Nog twee kleine heren voegen zich bij ons en die zien we de volgende anderhalf uur heen en weer lopen met formulieren van beambte naar beambte, die veel praten en af en toe stempelen. De meeste tijd gebeurt er niets.

Het hoogtepunt is het overschrijven van de serienummers van onze apparatuur, die overigens al keurig voor ze op papier stonden. Maar opnameapparatuur stelt douanepersoneel voor grote vragen, op Schiphol al, maar zeker in landen als Egypte.

Hier kunnen we nog vreemde dingen meemaken, begrijp ik. We rijden zonder in files terecht te komen naar een Novotel aan de Nijl tegenover het Tahrirplein, met op beide oevers een lint aan feesttenten.

Vanuit mijn kamer zie ik de rivier, die hier in de winter inderdaad op een gewone Hollandse rivier lijkt, zoals Kuyper schreef.

7 december
Tegen acht uur rijden we naar een koptische kerk in de wijk Al Warraq, aan de linkeroever van de Nijl. Hier is in oktober 2013 vlak voor de aanvang van een trouwdienst een aanslag gepleegd waarbij vijf mensen zijn omgekomen.

De kerk staat in een troeperige buurt, althans volgens mijn eerste Egyptische indrukken, maar is beroemd onder kopten omdat er 40 (ik verstond vier) jaar geleden een Mariaverschijning heeft plaatsgevonden.

De uitvergrote maar flets geworden foto's hangen aan de wand: op elk daarvan is een gele lichtvlek boven het kerkgebouw te zien. Voor de kerk staat een jongen met een wapen, niet in een officieel uniform. Op het terrein en in de kerk lopen mannen met walkietalkies rond: de kerk wordt beveiligd. Dat gebeurt met alle koptische kerken.

Het zijn hier eigenlijk twee kerken boven elkaar. De dienst is boven al bezig. Ik ga er in het mannengedeelte zitten terwijl de anderen rondlopend filmen - dat vindt men geen probleem - en probeer uit te vinden wat er gebeurt.

Een aantal geestelijken in pijen is onder gezang, of beter gereciteer, bij een tafel, waarschijnlijk een altaar, met een wit laken in de weer waar iets onder ligt. Ik kan het niet zien vanuit mijn positie in een zijbeuk.

De mensen in de kerk reciteren en zingen soms mee, evenals een groep geestelijken - althans geen gewone kerkgangers, die in vier dwarse rijen op het podium zitten.

Ik had bij Kuyper gelezen dat islamitische elementen soms de christelijke godsdienst in zijn geslopen in deze streken, maar zie dat nu ook zelf: wie binnendruppelt (er is geen duidelijk begin van de dienst) doet zijn schoenen uit bij het podium, gaat dan erop en buigt voor een wand zo diep als een moslim in de moskee doet.

Ook schijnen Kopten net als de moslims hele stukken uit hun heilige boek, de bijbel, te kunnen opzeggen. Maar ik zie ook elementen die aan de rooms-katholieke kerk doen denken: wierook, Mariaverering.

Er komt een geestelijke met een gouden tulband op naar de lezenaar en hij leest voor. Twee mannen houden aan weerszijden een brandende kaars omhoog. Ik meen één woord te herkennen: evangelion. Hij blijkt te hebben gesproken over geld, misschien in verband met onderhoud van deze voor kopten zo bijzondere kerk.

Wat is het moeilijk om iets te begrijpen van een liturgie als je van niets weet. Misschien trekt het christendom door liturgie juist mensen, maar dat zullen dan toch reeds ingewijden zijn. Niemand komt door deze rituelen - handelingen die in zichzelf iets betekenen - tot het geloof.

Dat gaat mijn inziens eerder via de ethiek, het gedrag dat een religie vraagt. Ik denk dat niet-christenen veelal niet begrijpen wat er gebeurt - en misschien hoeft dat ook helemaal niet. Dit is gewoon iets voor gelovigen, een niet-gelovige vindt er weinig. Die kan beter wachten op de daden van deze mensen. Ze zijn vredelievend, zeggen ze.

Ik heb dat op deze reis alle gelovigen van alle godsdiensten horen zeggen. Maar wat bedoelen ze? Want vechten en terugslaan doen ze in bepaalde omstandigheden allemaal. Ook kopten, al moet ik zeggen dat deze hier heel gelaten zijn onder hun discriminatie en het geweld: God zal zorgen, Hem komt de wraak toe.

De kopten hebben een traditie van vervolgd zijn, dus misschien zit het hun in het bloed om dat te dulden. Maar ik merk die gelatenheid ook later op, in Matai, bij de familie van de 500 ter door veroordeelden, in dit geval moslims. Misschien hoort die gelatenheid bij de volksaard van Egypte.

Na een uur komt de in het zwart geklede priester Jostos de dienst in lopen, gaan we de kerk uit en interviewen hem en andere aanwezigen bij de aanslag van oktober 2013. Daar komt weinig interessants uit over het incident, maar wel blijkt hun kritische houding ten opzichte van Sisi. Dat het nu beter voor hen gaat dan onder Morsi moet nog steeds blijken.

We gaan nu naar de International Press Office, voor onze permits. Het zag er naar uit dat we iemand toegevoegd zouden krijgen die voortdurend bij ons zou zijn - daarom gingen we vanochtend eerst maar alleen naar de Kopten. Maar dat valt mee. Morgen moet Hans met onze fixer Dalia nog meer stempels halen, maar we zijn vrij.

Als we tijd zouden hebben, gingen we naar de piramiden, die ik graag wilde zien. We zijn er heen, lunchen in Mena House, dat er in Kuypers tijd al stond, en betalen voor toegang met statieven.

Wat zijn de piramides groot! We nemen een presentatie op, maar worden aangehouden omdat we niet de juiste permit blijken te hebben. We moeten mee naar het kantoor en daar blijkt niet de politie, maar de veiligheidsdienst het lastigst. We bieden excuus aan, maar willen voorkomen dat ze beslag leggen op ons materiaal.

Ton heeft zijn schijfjes al verwisseld, maar een leeg schijfje zullen ze niet accepteren. Het volle schijfje willen we ze niet geven, vooral niet omdat daar ook de opnamen van de ochtend op staan met de Kopten die zich kritisch over de regering uitlaten.

Hans kiest er tenslotte voor om ze te tonen wat we hebben gefilmd en dat dan maar eventueel te verwijderen, in de hoop de opnamen van vanochtend te sparen. Het is na vijf uur, dus de heren willen naar huis.

Hans toont hen alles op zijn laptop - zij hebben de apparatuur niet - in een langzaam tempo en zo worden de opnamen bij de piramiden een voor een gewist, maar blijven de opnamen met de kopten buiten schot. De politie had voldoende aan een schrobbering, maar de veiligheidsdienst wilde zijn recht laten gelden.

De onschuldige opnamen van Gizeh moesten verwijderd worden, de interessante opnamen van de Kopten zijn hen ontgaan. 's Avonds op de hotelkamer blijkt dat de verwijderde opnamen hersteld kunnen worden.

Hans overweegt onze aanhouding ook in het programma te verwerken, deels gefilmd door Ton en deels door Mike op zijn Iphone.

8 december
Er zijn veiligheidsagenten in de hotellobby om ons in de gaten te houden, terwijl Hans en Dalia onder begeleiding naar de ministeries zijn voor permits.

Het ziet er eerst bedenkelijk uit, als gevolg van wat gisteren is gebeurd, denken we. Maar we blijven zelfs zonder politiebegeleiding in of buiten ons busje als Dalia met een handtekening de verantwoordelijkheid voor onze veiligheid op zich neemt.

We interviewen iemand van een mensenrechenorganisatie zekerheidshalve op Tons hotelkamer en reizen daarna af naar Minyah, vijf uur rijden.

Eerst rijden we op mijn verzoek nog over het Tahrirplein, dat ik in januari 2011 via CNN dagelijks zag in mijn appartement in Pasadena. We zien daar vlakbij ook het nationale museum, dat Kuyper bezocht, achter dichtgemetselde straten de Amerikaanse ambassade en Shepheard's hotel waar Kuyper in 1905 verbleef.

Door de woestijn komen we aan in Minyah, een dorp lijkt het, maar er wonen 2 miljoen mensen. Sterk valt het contrast op tussen de grijswitte woestijn en de felgroene, bevloeide Nijloevers.

Aan de rand van de stad worden we opgewacht door politie die ons naar het hotel begeleidt. Ons Grand Aton hotel ligt aan de Nijl en is beveiligd.

We interviewen een advocaat die een aantal van de meer dan 500 ter dood veroordeelden verdedigt - een procent van de bevolking van hun woonplaats Matai - en 's avonds begrijpen we dat de zenuwachtigheid in Cairo niet met louter ons te maken heeft, maar ook met het sluiten van de Britse en Canadese ambassade en de toegenomen terreurdreiging. We hebben contact met de Nederlandse ambassade die ons twitteren vanuit Egypte afraadt.

9 december
We rijden, onder begeleiding van een politiewagen met agenten met AK-47's en andere wapens los om de schouder of in de zak, door de stad om op de door ons van te voren op papier opgegeven plaatsen te filmen.

Ons vertoon met politie om ons heen leidt tot onrust, wat het voor ons gemakkelijker maakt om de agenten te verzoeken naar Matai te rijden - dat niet op het lijstje stond, maar dat ons eigenlijke doel is. De agenten hebben lastige bazen, maar gaan op eigen houtje akkoord en rijden ons naar deze plek.

Het is het meest rommelige en slonzige stadje dat ik gezien heb op de reis: ongeplaveid, vies, chaotisch. We worden er aangegaapt, men wil met ons op de foto. De huizen hebben geen nummers dus spreken we af in een café met een collega van de advocaat van gisteren en via hem en een collega komen wel tien mensen naar hun kantoor die familie hebben onder de ruim 500 veroordeelden: een vader, een zoon, een echtgenoot.

Wat opvalt is verdriet, maar geen actie. Er worden geen verantwoordelijken genoemd, misschien uit angst, maar ook omdat deze moslims zich onderwerpen: Allah regeert, als hij dit wil dan zal het goed zijn. Hoe ze zonder man aan eten moeten komen weten ze niet, de toekomst is zwart, maar dit is wat het is.

Men heeft wel een advocaat in de arm genomen, maar het geheel biedt toch de indruk van berusting. We interviewen er vier en zo bleek een dag die weinig beloofde veel op te leveren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden