Wat honger met mensen doet

Aki Ollikainen

De Finse hongersnood van 1866-1868 staat in Finland nog steeds in het collectieve geheugen gegrift. Van 1866 tot 1868 waren er niet alleen opeenvolgende misoogsten, de winter van 1867 was ook nog eens ongemeen koud. Bovendien bleef elke noodhulp van staatswege uit. Het gevolg was een catastrofe. Ruim 250.000 Finnen - 15 procent van de totale bevolking - stierven van de honger.

Dat gebeuren maakt Aki Ollikainen tastbaar in zijn voor de Man Booker International Prize genomineerde debuutroman, die overtuigt met krachtige scènes waarin doffe uitzichtloosheid overheerst. We volgen Marja, die samen met haar kinderen Mataleena en Juho haar keuterboerderijtje in het noorden van Finland verlaat op zoek naar voedsel. In een hartverscheurende passage zien we hoe ze haar man Juhani achterlaat: hij is zo uitgeput dat hij niet meer kan lopen. Het voedsel is in het noorden al een hele poos op. Mensen eten brood van boomschors, stro en zelfs korstmos, hoewel ze weten dat dit giftig is.

Marja's droom is Sint-Petersburg te bereiken, waar er 'brood is voor iedereen'. Het is een onmogelijke reis. Marja, Mataleena en Juho zijn zo afgemat en hongerig dat ze slechts korte afstanden kunnen afleggen. Voor onderdak zijn ze overgeleverd aan de genade van dorpsbewoners en armenhuizen. Duizenden mensen zijn op de vlucht, een 'hele meute hongerige bedelaars'. Niet zelden worden ze dan ook bot onthaald. 'Maak dunne pap,' beveelt een boer bij wie ze neerstrijken, 'dunne pap voor bedelaars'. Deze mensen hebben geen enkel perspectief op overleven. "Wie geen brood meer heeft, die gaat op pad. Hoewel er ook nergens anders nog iets te krijgen is, in welke richting jullie ook gaan. Jullie jagen op dwaallichten, en toch is dat het enige wat jullie kunnen doen", noteert een dorpeling.

Het is buitengewoon onguur op straat. Hongerige mensen vechten letterlijk om een homp brood en beschuldigen elkaar over en weer van voedseldiefstal. De taferelen waarin de meute het recht in eigen handen neemt om zo'n 'dief' te bestraffen, zijn huiveringwekkend. Marja heeft het als vrouw alleen dubbel moeilijk. In haar uitgeputte toestand wordt ze ook nog belaagd door mannen die haar als 'hoer' zien.

Ollikainen schrijft erg beeldend over honger: 'Honger is het kattenjong dat in een zak werd gestopt en in een wak werd verdronken. Het krabt met zijn kleine nageltjes en dat veroorzaakt een snijdende pijn; dan krabt het opnieuw en nog een keer'. Onophoudelijk pent de schrijver de hallucinaties neer waaraan zijn personages lijden als gevolg van de honger. Marja's dochter Mataleena hallucineert over haar vader en over brood op het moment dat ze - als eerste - bezwijkt. Want hoeveel mededogen Olekainen ook voor zijn personages koestert, hij toont ook de harde realiteit van de hongersnood door hen onverhoeds te laten sterven. "Marja voelt hoe haar lichaam ineenzakt. Haar greep verslapt. Juho's hand glipt uit de hare. Het vallen duurt een eeuwigheid; in die tijd ziet ze hoe alles in een eindeloze sneeuwvlakte verandert. Dan is de eeuwigheid ten einde. De grond vangt haar niet zachtjes op, daar wacht een genadeloze kou, eeuwige sneeuw, die opstuift wanneer Marja valt."

Of de taferelen uit de hogere klassen, die Ollikainen nu en dan opvoert, iets toevoegen, is twijfelachtig. Het is onmogelijk om in zulk kort bestek het negentiende-eeuwse misprijzen van de burgerij voor de lagere klassen overtuigend te tonen. Het echte talent van de schrijver zit in de schets van wat honger met mensen doet, hartverscheurende, maar tegelijk ingehouden scènes: de kou bevriest elke emotie, de honger doet de rest.

Aki Ollikainen: Witte Honger Vert. Annemarie Raas. Ambo Anthos; 143 blz. euro 14,99

Aki Ollikainen

(1973) Finse journalist en fotograaf die vele malen bekroond werd voor dit debuut uit 2012, dat ook werd genomineerd voor de internationale Man Booker Prize.

Zijn tweede roman verscheen in 2015 in Finland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden