Wat herdenken al die miljoenen hoofden?

Tijdens de twee minuten stilte op 4 mei herdenken we niet allemaal hetzelfde, denkt acteurscollectief BOG. Is dat erg? Voor Theater na de Dam maakten ze daar een voorstelling over.

Op 4 mei zijn we met zijn allen twee minuten stil. Als de stilte neerdaalt op de Dam en er alleen nog besmuikte kuchjes en koerende duiven te horen zijn, wat gebeurt er dan in al die verzamelde hoofden? Waar denken ze aan? En wat betekent het als iedereen misschien wel iets anders herdenkt?

Vragen als deze zetten het jonge Vlaams-Nederlandse acteurscollectief BOG aan tot het maken van 'Dam'. In het kader van Theater na de Dam speelt het collectief de voorstelling in de Amsterdamse Brakke Grond, op een steenworp afstand van de Nationale Dodenherdenking.

Maar de eerste vraag was volgens BOG-acteur Sanne Vanderbruggen, die de tekst schreef: wat herdenken wij als jonge generatie van eind twintigers en begin dertigers? "Wij kennen de Tweede Wereldoorlog alleen van foto's en films. Vanuit een soort collectief geheugen dus. De laatste getuigen van de oorlog zijn aan het verdwijnen. Tegelijkertijd wordt op dit moment aan de randen van onze vrijheid geknaagd, zoals tijdens de bomaanslagen in Brussel duidelijk werd."

Voor haar generatie is de Tweede Wereldoorlog geen ijkpunt in de geschiedenis meer, zegt ze, dat zijn 9/11 en de tot vandaag voortdurende strijd tegen terrorisme veel sterker. "Dat roept ook een zekere frustratie op. We willen ons wel tot die oorlog verhouden, maar we kunnen er niet echt bij." Wat haar betreft zou de herdenking daarom breder getrokken mogen worden, terwijl het Nationaal Comité 4 en 5 mei zelf, na een aantal keer felle kritiek te hebben gekregen, de definitie juist heeft verengd. "Dat maakte me in eerste instantie een beetje boos. De wereld staat in brand en dan gaan wij met onze geschiedenisboekjes staan wapperen. Ik vind wel dat er een noodzaak is om het met de herdenking ook over het nu te hebben."

Iedere generatie heeft kortom zijn eigen perspectief op herdenken. Dat leidde de groep tot de vraag: als iedereen wat anders herdenkt, wat herdenken we dan nog tijdens de twee minuten stilte? Die veelheid van gedachten in al die herdenkende hoofden werd de ingang voor de tekst die Vanderbruggen schreef.

BOG ging te rade bij zijn 'leden': mensen die zich als vraagbaak bij de groep hebben aangemeld. Zestig reageerden er op de vragen: 'Waar denk je aan tijdens de twee minuten stilte?' en 'Waar zou je nog meer collectief stil voor willen zijn?'

Het verzamelen en tonen van de verschillende perspectieven op een complex onderwerp past in het straatje van de groep. Recent maakte BOG bijvoorbeeld een voorstelling over de verschillende manieren waarop je tegen God aan kunt kijken.

"Hoe we herdenken zegt veel over hoe we aankijken tegen de geschiedenis en daarmee over ons historisch besef op dit moment", zegt Roos Euwe, de dramaturg van de groep.

Ze vertelt hoe ze tegen een artikel aanliep van de Russische schrijver Joseph Brodsky waarin hij schrijft dat de geschiedschrijving over een onderwerp als de Tweede Wereldoorlog liefst niet objectief en onpersoonlijk zou moeten zijn. "Als er al objectiviteit mogelijk is, dan is deze de optelsom van al die subjectieve geschiedenissen van de getuigen van de oorlog. Dat idee hebben we ons bij BOG als werkwijze eigen proberen te maken: het vertellen van een groter verhaal door een groot aantal verschillende individuele perspectieven bij elkaar te brengen."

Juist die verschillende perspectieven op het herdenken en de oorlog maken discussies rond de Nationale Herdenking zo snel pijnlijk en politiek, zoals de afgelopen jaren een aantal keren bleek, zegt Euwe. "Op dat moment gaat het meningencircus werken."

Daarom zijn de twee minuten stilte misschien wel de beste manier om te herdenken. Vanderbruggen: "Dat zwijgen is wat ons, ondanks de verschillende perspectieven, uiteindelijk even bindt."

Theater na de Dam

Na de dodenherdenking zijn er door het hele land zo'n tachtig theatervoorstellingen te bezoeken die de oorlog of herdenken als thema hebben. Zeven jaar geleden ontstond het initiatief Theater na de Dam vanuit het idee dat theater een manier kan zijn om na de traditionele herdenking collectief verder na te denken over wat de oorlog en het herdenken nog voor ons zouden kunnen betekenen.

Het lokale Amsterdamse idee groeide uit tot een landelijk initiatief, waarbij steeds meer steden en theatergezelschappen zich aansluiten. Dit jaar lezen de acteurs van een aantal grote stadstheatergezelschappen Judith Herzbergs toneeltekst 'Leedvermaak', over hoe verschillende generaties de herinnering aan oorlog beleven. In Theater Carré speelt acteur Nasrdin Dchar samen met muzikant Spinvis de voorstelling 'Voor ik vergeet'. Verschillende groepen jongeren gingen onder begeleiding van theatermakers op zoek naar de geschiedenis van hun wijk of stad ten tijde van de Tweede Wereldoorlog en interviewden ouderen uit de buurt over hun herinneringen. Dat leverde 20 verschillende jongerenvoorstellingen op met als thema 'Verdwenen families'. Voor meer informatie: www.theaternadedam.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden