Wat hebben wij tegen traditie?

De Germaanse krijgers wilden er volgens antropoloog Abspoel al niets van weten

Het begon al te schuren bij antropologiestudent Peter Abspoel, toen hij dertig jaar geleden onderzoek deed in Mali. Vanwaar toch die enorme kloof tussen die traditionele samenleving in Afrika en onze westerse levenshouding? Waarom kreeg hij in Afrika zelden een interessant (lees: 'rationeel') antwoord als hij mensen vroeg naar het waarom van hun ingewikkelde rituelen en zich tevreden moest stellen met: 'Zo doen we het gewoon'? Is dat vage eigen aan religie? Maar waarom reageren Europese christenen dan zo anders?

Deze vragen leidden drie decennia later in Nijmegen tot een lijvig filosofisch proefschrift, dat is gepubliceerd onder de titel 'Zingeving in het Westen'. Het handelt over het merkwaardig vijandige gevoel dat het woord 'traditie' bij veel westerlingen oproept.

Voor een deel is die weerstand terecht, geeft Abspoel toe. In traditionele culturen hangt het welzijn van de groep immers af van de vraag of iedereen zich wel netjes aan alle tradities en rituelen houdt; rampspoed moet binnen deze logica veroorzaakt zijn doordat iemand een regel heeft overtreden en dat wordt dus nogal eens bestreden met gruwelijke maatregelen als mensenoffers. Anderzijds: als volwassenen tradities respecteren en rituelen uitvoeren, leren ze hun kinderen dat de wereld 'toewijdingswaardig' is. Zonder traditie zijn zingeving en vertrouwen zelfs onmogelijk, stelt Abspoel.

Een groot deel van zijn boek wijdt Abspoel aan de geschiedenis van het westerse wantrouwen tegen traditie. De gedachte heerst dat we pas sinds de Verlichting, of iets eerder, sinds de Renaissance en de Reformatie, het woord 'traditie' zijn gaan associëren met onvrijheid, irrationaliteit en bijgeloof. Maar het Europese anti-traditionalisme blijkt van veel ouder datum: het gaat volgens Abspoel en zijn bronnen (waaronder Nietzsche) terug op het strijdersethos van de Germaanse krijgers, die alleen de god van de oorlog als hogere macht erkenden en uitsluitend leefden voor hun passie: extatisch vechten. Steeds je leven op het spel willen zetten, niemand boven je dulden, schijt hebben aan conventie, je superieur voelen en de wereld willen veroveren en beheersen - dat was het doel van het leven.

Ook nu is dat Germaanse strijdersethos nog altijd dominant in het westerse denken: niet alleen in de sport, film, erotiek maar ook in de wetenschap en het geloof in de vooruitgang. En dat heeft de mensheid niet altijd goed gedaan, getuige bijvoorbeeld het kolonialisme en twee wereldoorlogen .

Het is dan ook verbazingwekkend dat het christendom in de Middeleeuwen heeft kunnen aarden in Noord-Europa: erbarmen en nederigheid waren nu niet bepaald waarden die de Germaanse krijgers aanspraken. Maar het christendom appelleerde aan hun dadendrang: ze konden immers nieuwe, nu christelijke rijken stichten en kloosters met de militaire eis van absolute gehoorzaamheid van de lager geplaatsten. Daarnaast sloeg het christendom aan bij de opkomende burgerij, die zich graag wilde ontworstelen aan de macht van de adel. En zo weet Abspoel de Europese geschiedenis aardig in zijn matrix te passen.

'Traditie, krijgersethos en christendom', luidt de ondertitel van zijn boek. Het zijn de drie patronen die de geschiedenis van ons continent en inmiddels de hele wereld hebben bepaald, zo probeert Abspoel aannemelijk te maken. Een onpartijdig waarnemer is hij daarbij niet. Als antropoloog en katholiek (hij werd het in 1991) doet hij hartstochtelijk zijn best om de waardevolle kanten van de traditie en een niet-intellectualistisch, katholiek christendom met elkaar te verbinden. Met als resultaat een soms wel erg eigenzinnige persoonlijke geloofsopvatting, van een vuur en betrokkenheid die je zelden in een academisch proefschrift aantreft.

'Zingeving in het Westen' is de publiekseditie van dat proefschrift. Publiekseditie? Wie Abspoel wil kunnen volgen, moet meer dan bovengemiddeld thuis zijn in een nogal drassig filosofisch en theologisch vakjargon - en dat voor een auteur die ooit als uitgever begon.

Helaas dus geen boek om u van de zomer lekker mee onder een schaduwrijke plataan te installeren. Hoewel? Als u zich mee laat drijven op Abspoels woordenstroom, zult u toch geregeld op een zin stuiten die uw misschien nu nog ingedutte verlangen naar iets heiligs in deze wereld opeens verrassend wakker schudt.

Peter Abspoel: Zingeving in het Westen. Traditie, strijdersethos en christendom Vantilt; 528 blz. euro 27,50

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden