Wat hebben we aan een verhaal over lijden?

Christus draagt het kruis, rond 1565 geschilderd door Titiaan Beeld Publiek Domein
Christus draagt het kruis, rond 1565 geschilderd door TitiaanBeeld Publiek Domein

Op Goede Vrijdag wordt het lijden van Jezus herdacht. Het is misschien wel het oerverhaal over lijden. Maar wordt lijden draaglijker als je er verhalen over vertelt? In onze serie 'Filosofisch Elftal' buigen twee denkers zich over deze vraag.

Theologen zijn meer getraind om over het lijden na te denken dan filosofen. Het lijdensverhaal neemt in het christendom een dermate centrale plaats in, dat het kruis met de hele godsdienst vereenzelvigd werd.

Eeuwenlang was de westerse filosofie de dienstmaagd van de christelijke theologie. In de laatste eeuwen is dat veranderd. Wat betekent dat voor de houding van filosofen tegenover het lijden?

Filosoof Hannah Arendt, die een seculier perspectief innam, schreef: "Alle smarten zijn te dragen wanneer men ze verwerkt in een verhaal".

Klopt dat? En hoe doe je dat in een seculiere context?

Hans Achterhuis, emeritus-hoogleraar filosofie aan de Technische Universiteit Twente: "Ik ben het geheel met Arendt eens. Ook mensen die niets aankunnen met het christelijke narratief van Goede Vrijdag en Pasen, hebben er baat bij om zichzelf en hun lijden op te nemen in een groter verhaal. Dat is wat mensen door de eeuwen heen gedaan hebben.

"De Grieken bijvoorbeeld, richtten hun leven naar mythische helden als Achilles en Odysseus. Die kozen beiden bewust voor een zwaar aards bestaan. Achilles sterft jong, dat weet hij van tevoren. Maar zolang hij weet dat er verhalen over hem verteld zullen worden, kan hij daar mee leven.

"Hetzelfde geldt voor Odysseus. Als hij zich nog bij de schone nimf Kalypso bevindt, biedt zij hem de eeuwige jeugd aan, op een vredige plaats, onttrokken aan de wereld. Maar hij weigert, hij wil weer leven. Terwijl hij weet dat dit hem lijden zal bezorgen. Het hoogst haalbare is het terugveroveren van het schrale eilandje Ithaka, waar hij in naam koning is. Toch wil hij liever in de mensenwereld zijn, de wereld van de verhalen, dan onzichtbaar op een paradijselijke plek.

Hans Achterhuis Beeld Valerie Kuypers
Hans AchterhuisBeeld Valerie Kuypers

"Als hij op zijn reis een gezang hoort over de list met het houten paard, barst hij in huilen uit. Want dat is zijn eigen verhaal. Dat dit verhaal verteld werd, gaf betekenis aan zijn leven. Dat heeft met roem en eer te maken - zaken waarvan wij nu snel zeggen: nou nou, moet dat allemaal? Maar daar schuilt denk ik iets wezenlijks in.

"Filosoof Ivan Illich stelde dat elke cultuur verhalen en rituelen kent waarin een plaats kan worden gegeven aan lijden. Maar hij constateerde ook, net als de Franse denker Lyotard, dat de grote verhalen voor de meesten van ons verloren zijn gegaan.

Illich noemde dit 'de pijn van de moderniteit'. Lijden is zonder die grote verhalen veel moeilijker te verdragen. Ieder moet zijn eigen verhaal zien te maken en dat valt niet mee. Dat kan je niet oplossen met betere gezondheidszorg. Dat is het gekke: pijn en lijden komen juist extra hard terug doordat die grote verhalen verloren zijn gegaan."

Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit te Nijmegen: "Ik herken het probleem wel - pijn en lijden zijn in onze cultuur weinig zichtbaar en als je er toch mee geconfronteerd wordt, bestaan er buiten de oude tradities weinig kaders.

En toch heb ik moeite met de stelling van Hannah Arendt. Waarom zou lijden in een verhaal verwerkt moeten worden? Om er zin aan te geven? Misschien is er juist wel iets voor te zeggen dat lijden geen zin heeft. Ik zou liever zeggen: het hoort er niet te zijn. In het volle besef dat het er is.

"Zelfs als je Nietzsche leest, een van de grote voorlopers van het hedendaagse seculiere gevoel, dan heet het dat lijden geaffirmeerd moet worden, als iets wat past in het geheel.

"Daarin wijken seculiere denkers als Nietzsche en Arendt dus niet af van de tradities van de grote verhalen: er wordt een plaats gegeven aan het lijden. Maar kan de smart in sommige gevallen niet beter ondraaglijk blijven? Stel je voor dat iemand 'zin' gaat geven aan het lijden van de gewonden en de nabestaanden in Brussel. Dat zou toch wanstaltig zijn?

"Ik ben wantrouwig tegenover verhalen waarin alles keurig een plekje krijgt. Zelfs in de ontwikkeling van de vier evangeliën zie je dat enigszins gebeuren, zo las ik bij literatuurwetenschapper Frank Kermode. In het oudste evangelie - Markus - roept Jezus aan het kruis: 'Mijn God, Mijn God! Waarom hebt Gij Mij verlaten?'. Dat is de pure wanhoop, er is - althans op dat moment - geen redding. In twee van de latere evangeliën, Lukas en Johannes, lijkt het alsof het lijden op dat punt in het verhaal minder uitzichtloos is gemaakt.

"In Lukas' versie zegt Jezus aan het kruis tegen de veroordeelde naast hem dat hij vandaag nog met hem in het paradijs zal zijn. Daarnaast zegt hij: 'Vader, in Uw handen beveel ik mijn geest'. In het Johannes-evangelie klinkt het: 'Het is volbracht'. Met die serene uitspraken lijken de scherpe kantjes van het lijden verdwenen te zijn.

"Terwijl het in verhalen over lijden misschien toch in eerste instantie gaat om het levend houden van een herinnering aan dat lijden. Ik huiver ervoor als verhalen het lijden gladstrijken."

Gert-Jan van der Heiden Beeld Koen Verheijden
Gert-Jan van der HeidenBeeld Koen Verheijden

Achterhuis: "Daar is het mij ook niet om te doen. Het gaat er mij om dat mensen hun lijden kunnen dragen dankzij verhalen die groter zijn dan zijzelf. Zoals humanist Thomas More, de schrijver van 'Utopia'. Hij weigerde het huwelijk van Hendrik de achtste te erkennen en werd daarom onthoofd.

"Hij was erg geraakt door 'De navolging van Christus' van Thomas a Kempis. Onder zijn kleding droeg hij een harig boetehemd, om altijd herinnerd te worden aan het lijden van Christus. Hij was ontzettend bang voor pijn, schreef hij. Maar op het moment dat zijn eigen dood onafwendbaar was, kon hij dat beter verdragen dankzij een soort training binnen dat geheel van die navolging. Dat vind ik ontroerend.

"Martelaren die zelf de dood zochten, zoals sommige van de eerste christenen, dat is iets verschrikkelijks. Verheerlijking van lijden kan uitmonden in masochisme of gewetenloze wreedheid. Mensen die zichzelf actief als martelaar opwerpen, onderwijl anderen vermoordend - zoals terroristen. Een martelaar was vanouds passief. Hem of haar werd geweld aangedaan. Bij More denk ik: het is hem overkomen. En op het moment dat hij zijn dood niet kon voorkomen omdat hij zijn geweten zuiver wilde houden, had hij steun aan zijn geloof.

"Een seculiere variant hiervan is het levenseinde van de Franse Verlichtingsfilosoof Condorcet. De Franse Revolutie keerde zich tegen hem, ook al was hij er zelf een voorvechter van geweest. In zijn laatste uren, terwijl hij werd gezocht vanwege zijn adellijke afkomst, schreef hij een tekst over zijn geloof in de mensheid, om zichzelf te troosten. Het werd één van de grootste teksten van het vooruitgangsdenken."

Van der Heiden: "En toch vraag ik me af in hoeverre ons gebrek aan dergelijke grote verhalen een gemis is. Het probleem van grote verhalen is dat ze altijd mensen uitsluiten. In een cultuur waarbinnen één of enkele verhalen dominant zijn, dreigen alle vormen van lijden geduid te worden in de termen van die verhalen. Dat kan voor andersdenkenden zeer pijnlijk zijn.

"Lyotard was met Derrida zelf één van de postmoderne filosofen die de afbraak van de grote verhalen niet alleen signaleerde, maar ook actief bewerkstelligde. Ten eerste omdat de hemel op aarde die de moderniteit beloofde, geen werkelijkheid werd. Ten tweede omdat binnen de dominante discoursen allerlei groepen niet gehoord konden worden. En daarmee bleef ook hun lijden ongehoord. Deze culturele blindheid is nog altijd actueel, zie de discussies over racisme en gender.

"Het postmodernisme heeft ons veel gevoeliger gemaakt voor vormen van lijden die voorheen ongezien bleven. Postmoderne filosofen worden vaak weggezet als eclectisch en esthetiserend, dat zijn ze ook, maar ze werkten daarnaast vanuit een sterk ethische impuls.

"Een impuls die de actieve afbraak van grote verhalen ziet als een bevrijding - wat het bij uitstek is voor degenen die zich van die dominante verhalen geen deel wisten. De postmodernen stelden zich op als hun getuigen.

"Dat is overigens de oorspronkelijke betekenis van het Griekse woord waarvan 'martelaar' is afgeleid: een getuige, die staat voor een overtuiging, soms met gevaar voor eigen leven. Misschien schuilt daarin ook een bruikbare wenk voor onze houding tegenover het lijden. De getuige identificeert zich met de lijdende en geeft geen zin aan diens lijden, maar geeft er wel een stem aan, zodat het gehoord wordt."

Filosofisch elftal

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Hans Achterhuis

Robin van den Akker

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Ingrid Robeyns

Paul van Tongeren

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden