Column

Wat gebeurde er met het Land van Beloften?

Andrzej Wajda in 2011 tijdens een persconferentie in Warschau over zijn film Walesa. Beeld ANP
Andrzej Wajda in 2011 tijdens een persconferentie in Warschau over zijn film Walesa.Beeld ANP

De Poolse regisseur Andrzej Wajda is overleden en terecht besteedden de kranten binnen en buiten Nederland daar aandacht aan. In zijn films betoonde Wajda zich niet alleen een meesterlijk cineast, maar ook al vroeg een kritische stem in het communistische Polen.

Ger Groot

Hij getuigde daarvan, zo lees ik in deze krant, in zijn film 'Ashes and Diamonds', die in het Nederlands van oudsher gewoon 'As en diamant' heet. En in 'Man of marble' en 'Man of Iron', in de vaderlandse bioscopen ooit uitgebracht als 'De marmeren man' en 'De man van ijzer'.

Vanwaar toch die wonderlijke gewoonte om films aan te duiden met hun Engelse titel, ook al komen ze uit Polen, Spanje of zelfs Frankrijk? In de jaren zestig leverden vertaalde filmtitels naast veel tuttigheid soms kleine meesterwerkjes op. 'Met jouw tanden in mijn nek' is eindeloos veel speelser dan Polanski's eigen 'Fearless vampire killers'.

Polanski's debuutfilm, nog in het Pools, wordt tot mijn grote opluchting ook vandaag de dag in het Nederlands nog gewoon aangeduid als 'Het mes in het water'. Maar ik vrees dat het niet lang meer zal duren. Achteloze distributeurs en een luie filmpers herdopen Almodovars meesterlijke 'Todo sobre mi madre' routinematig tot 'All about my mother'. Zelfs de beeldschone klassieker 'L'année dernière à Marienbad' van Alain Resnais moet het inmiddels ontgelden als 'Last year in Marienbad'.

Doorbreken bij het grote publiek

Des te verwonderlijker is het dat de enige film van Andrzej Wajda die in Nederland wèl van begin af aan onder een Engelse titel bekend werd in vrijwel alle necrologieën ontbreekt. Toch brak hij met 'Land of Promise' (Het land van de grote belofte) uit 1975 pas bij het grote publiek door - en dat is eigenlijk nog veel te zwak uitgedrukt. Toen de film in de Nederlandse bioscopen kwam, was hij niet minder dan het gesprek van de dag. Ja, ook toen al op de televisie.

Zoiets moois, indrukwekkends, aangrijpends en beklijvends had nog niemand gezien - en dat gold ook voor de jonge en beeldschone acteur Daniel Olbrychski, die met deze film op zijn beurt het internationale podium bestormde. 'Land of Promise' werd een van de grootste filmhits van het jaar en bij overweldigende acclamatie uitgeroepen tot het allerbeste wat in de bioscopen te zien was geweest.

Terecht, want het was een groots epos over de opkomst van de textielindustrie in Lodz, de plaats waar Wajda zijn filmopleiding had genoten, gezien door de ogen van drie jonge ondernemers met meer durf dan kapitaal. De film staat dan ook te boek als een analyse van de opkomst van het kapitalisme in de 19de eeuw. Maar met net zoveel recht kan hij gelden als een vlammend sociaal pamflet. In de schrijnende tekening van de arbeidsomstandigheden doet 'Land of Promise' niet onder voor wat Stijn Coninx bijna twintig jaar later in 'Daens' zou laten zien. De beelden van arbeiders in vlammen, wegrennend uit de fabrieken die ter wille van de verzekeringspremie routinematig in brand werden gestoken, staan me nog altijd op het netvlies.

Niet meer van deze tijd

Waarom is uitgerekend 'Land of Promise' uit het collectieve geheugen verdwenen? Er schijnt een DVD van te bestaan, maar je moet goed zoeken om die te vinden. Is het omdat joden, één van de rivaliserende groepen ondernemers, er in deze film al net zo slecht af komen als alle andere kapitalisten? Is het omdat sociaal realisme niet meer 'van deze tijd' zou zijn? Omdat Polen die periode, met al zijn connotaties, maar liever vergeet?

Ik heb geen idee, maar verbaas mij wel. Aan het ingewikkelde Pools of het ongewenste Nederlands van de titel kan het deze keer niet gelegen hebben. In hapklaar Engels was van begin af aan al voorzien. Om het dus in hedendaagse filmkritische stijl te zeggen: Whatever happened to Land of Promise?

Andrzej Wajda in 2000 met zijn Oscar. Beeld ANP
Andrzej Wajda in 2000 met zijn Oscar.Beeld ANP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden