Wat gebeurde er echt op 22 september 1944?

Proces tegen Nederlandse nazi steunt op verklaringen van een nog veel grotere oorlogsmisdadiger. Maar zijn verhaal is inconsistent, en Bruins zelf zwijgt.

NICO DE FIJTER

HAGEN - Als je 92 jaar oud bent, en voor de rechter staat op verdenking van moord op een verzetsman in 1944, maakt het je dan eigenlijk nog uit of je tot een paar jaar cel of tot levenslang wordt veroordeeld? Siert Bruins zegt er niets over. Hij zwijgt tijdens het proces in de rechtbank in Hagen.

Maar in die Duitse rechtszaal gaat het voortdurend over dat verschil tussen levenslang of een paar jaar cel. Als Bruins schuldig wordt bevonden aan de moord op verzetsman Aldert Klaas Dijkema, op 22 september 1944 in Appingedam, dan kan hij levenslang krijgen. Hij kan ook worden veroordeeld voor medeplichtigheid. Dat zal een beduidend lagere straf opleveren. (Hij zou natuurlijk ook vrijgesproken kunnen worden, maar daar lijkt niemand op te rekenen - ook Bruins' advocaat niet.)

De verklaringen van August Neuhäuser spelen een belangrijke rol. Alleen Neuhäuser en Bruins waren erbij toen Dijkema werd doodgeschoten. Verder niemand.

Bruins heeft - afgezien van een paar ontkennende mededelingen in een tv-interview, vorig jaar - nimmer verklaringen over de zaak afgelegd. Neuhäuser wel. Veelvuldig zelfs. Maar met die verklaringen is wel iets aan de hand: ze spreken elkaar tegen.

In 1949 legde Neuhäuser een regelrechte bekentenis af. Samen met Bruins had hij de 36-jarige Dijkema doodgeschoten, vertelde hij toen. "Ik mikte op zijn hoofd en heb twee keer geschoten. Net als Bruins." De verklaring uit '49 kwam vorige week op tafel in Hagen.

Maar deze week klonken er in de rechtszaal meer oude verklaringen van Neuhäuser. En die vertellen een ander verhaal. Of beter gezegd: die vertellen allerlei andere verhalen. In 1948 verklaarde Neuhäuser dat niet hij, maar Bruins de opdracht had gekregen om met Dijkema naar Appingedam te rijden en hem onderweg dood te schieten. "Bruins en Dijkema liepen bij de auto vandaan. Ik bleef achter. Het was erg donker, dus ik zag ze al snel niet meer. Even later hoorde ik twee schoten en kwam Bruins alleen teruggelopen. Ik heb het lijk van Dijkema niet gezien."

In de jaren zeventig legde Neuhäuser opnieuw een verklaring af. En opnieuw klonk er een ander verhaal. Hij zou zich zelfs hebben verzet tegen het bevel om Dijkema dood te schieten. Terwijl hij in '49 nog zei: "Befehl ist für mich Befehl. Ik zou nooit protesteren." In de verklaring uit de jaren zeventig zou Bruins niet twee keer, maar één keer hebben geschoten. En ditmaal zag Neuhäuser Dijkema's lichaam wél liggen.

Hoe betrouwbaar is een man die zoveel verschillende verklaringen aflegt, vraagt Bruins' advocaat zich af.

Neuhäuser leeft niet meer. Hij overleed in 1985, 73 jaar oud. Aan het einde van de oorlog was de in Dortmund geboren elektricien in Britse handen gevallen. Die droegen hem in 1946 over aan Nederland, zodat hij kon worden berecht voor zijn wandaden. Hij kreeg zestien jaar cel opgelegd.

Neuhäuser was in de oorlogsjaren net als Bruins gestationeerd bij de Sicherheitspolizei in Delfzijl. "Het was mijn taak om jacht te maken op het verzet", verklaarde hij daar begin jaren zeventig over. Hoeveel slachtoffers hij heeft gemaakt, is moeilijk met zekerheid te zeggen. Maar met de vingers van één hand krijg je ze zeker niet geteld. En niet zelden trokken hij en Bruins samen op.

Op 9 september 1944 schoot Neuhäuser op een boerderij in Bierum verzetsman Aldert Derk Omta (65) dood. Omta's zoon Fokko was ook betrokken bij het verzet - hij hielp onder meer mee met de verspreiding van Trouw, in'43 opgericht als illegale verzetskrant. Aldert Derk weigerde te vertellen waar zijn zoon verstopt zat en werd ter plekke doodgeschoten.

Diezelfde dag nog kreeg Neuhäuser opdracht de gearresteerde verzetsman Ruurd de Bruin (45) om te brengen. Neuhäuser reed 's nachts - alleen of met collega's, dat is onduidelijk - naar Holwierde, waar De Bruin werd doodgeschoten en in een kanaal gedumpt.

Een paar weken later volgde de moord op Dijkema.

In oktober '44 stond Neuhäuser meerdere keren aan het hoofd van executiepelotons. Onder zijn leiding werden op 5 oktober de verzetsmannen Jan Huitzing (24), Jan Sangers (33) en Meint Veninga (47) uit Hoogezand doodgeschoten. En hij stelde een executiepeloton samen om verzetsstrijder Baltes Timmer (30) te fusilleren. "Ik heb hem persoonlijk het genadeschot gegeven", zei Neuhäuser in '49. Bruins was een van de leden van het executiepeloton.

Vlak voor het einde van de oorlog schoten Bruins en Neuhäuser de twee joodse broers Lazarus en Meijer Sleutelberg dood. In 1980 werden beide mannen daarvoor veroordeeld. Ook toen beschuldigden ze elkaar en ontkenden ze hun eigen rol.

Het proces tegen Siert Bruins (92) ging op 2 september van start in de rechtbank van het Duitse Hagen. Bruins (geboren in Vlagtwedde) was vlak voor het einde van de oorlog naar Duitsland gevlucht, verkreeg daar dankzij zijn SS-lidmaatschap de Duitse nationaliteit en leefde decennialang in de luwte.

In 1949 werd hij in Nederland bij verstek ter dood veroordeeld. Die straf werd later omgezet in levenslang. Het Simon Wiesenthal Centrum wist Bruins in de jaren zeventig op te sporen. Nederland vroeg om zijn uitlevering, maar dat verzoek werd afgewezen. Wel besloot de Duitse justitie hem eind jaren zeventig te vervolgen voor de moord op twee joodse broers.

Dat hij betrokken was geweest bij de dood van verzetsman Aldert Klaas Dijkema was ook toen al bekend, maar de Duitse justitie beschouwde die zaak als een verjaarde doodslag. Daar wordt nu anders over gedacht. Het proces duurt nog zeker een maand. Waarschijnlijk hoort Bruins op 5 november welke straf er tegen hem wordt geëist.

Siert Bruins werd vaker vervolgd en veroordeeld

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden