Wat gaan we straks doen met al die terugkeerders?

Jihadstrijders met de IS-vlag in Kasjmir.Beeld AFP

Voltooide strafdossiers, een speciale terrorismeafdeling in de gevangenis en een heel apparaat aan deradicaliseringsspecialisten. In Nederland worden al jaren voorbereidingen getroffen voor de terugkeer van Syriëgangers. De grootste uitdaging ligt in de fase na de straf: een terugkeer in de maatschappij.

Voor zover bekend bevinden zich nog altijd zo’n 175 Nederlanders van de in totaal 315 uitreizigers ergens in Syrië of Irak. Veertig van hen zitten vast in die regio: in Koerdische vluchtelingenkampen (vrouwen) of in gevangenissen (mannen), zoals Absoussalam S., met wie Trouw dit weekend uitgebreid sprak. De Koerden hebben aangegeven hen te willen overdragen aan de Nederlandse autoriteiten.

Voor de 135 Nederlanders in de regio die niet in de cel zitten, betekent het einde van het kalifaat mogelijk dat ze kansen zien om terug te keren. Daarvoor moeten ze zich melden bij een Nederlands consulaat in de regio. Maar het is belangrijk te beseffen dat niet iedereen terug wil, zegt Daan Weggemans, deradicaliserings-deskundige aan de Universiteit Leiden. Dat hoort hij van families van uitreizigers.

OM

Het Openbaar Ministerie wacht niet tot de mannen en vrouwen zichzelf melden. Tientallen rechtszaken zijn opgestart, zelfs als het niet zeker is dat een uitreiziger nog leeft. De rechtsstaat geldt ook voor Syriëgangers die hun rug naar de Nederlandse maatschappij hebben gekeerd, wil justitie duidelijk maken.

Een opvallende strategie, aangezien aanwezigheid bij je eigen zaak een fundamenteel recht is. Om die reden waren rechters aanvankelijk niet zo happig op die zogeheten ‘bij verstek veroordelingen’. Pas nadat het OM er alles aan had gedaan de uitreizigers op de hoogte te brengen van de berechting – via familie of via gerichte advertenties op Facebook – gingen rechtbanken overstag. Het idee is dat iemand door zich stil te houden niet uitkomt onder vervolging van zulke ernstige feiten.

Een reden om te wachten met de behandeling van een zaak is als iemand bij de zitting aanwezig wil zijn. Al is het geduld van de rechters eindig. Zo was Victor D., de bekeerde postbode uit Heeten, zo wispelturig in zijn wensen (wel of niet hierheen?), dat de rechtbank Rotterdam hem afgelopen zomer bij verstek tot zes jaar cel veroordeelde.

Die zes jaar is op dit moment de maatstaf voor de gemiddelde Syriëganger. Uit onderzoek van de Universiteit Leiden blijkt dat Nederland daarmee relatief lage straffen oplegt. In Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk vallen de straffen voor uitreizigers vaak dubbel zo hoog uit.

Bewijsvoering

Het lastigste onderdeel voor het OM is om te bewijzen wat iemand daar heeft gedaan. Het is niet voldoende aan te tonen dat iemand in het gebied is geweest. Ook moet blijken dat hij of zij zich aansloot bij een terreurorganisatie. In welke rol dat was maakt niet veel uit: ook een koerier draagt bij aan de terreurgroep. Dus ook dan kan iemand worden vervolgd voor deelname aan terroristische organisatie.

Duiken er filmpjes of foto’s op waaruit blijkt dat iemand gedood heeft of andere gruwelijkheden heeft begaan, dan kan de straf hoger uitvallen. Wat het OM betreft geldt dat bijvoorbeeld voor Syriëganger Oussama A., die lachend poseerde naast iemand die gekruisigd is. Zwaardere verdenkingen, bijvoorbeeld van genocide op de yezidi’s, blijven tot nu toe uit bij Nederlandse strijders.

Re-integratie

De huidige strafmaten betekenen dat iemand na een aantal jaar in de gevangenis in Vught, terugkeert in de maatschappij. Daar zit op dit moment de grootste onzekerheid, aldus Weggemans. “De ervaring die we hebben met terugkeerders, is met name met mensen die in 2012 of 2013 zijn vertrokken en maar kort in het strijdgebied zijn geweest. De groep die nu mogelijk terugkomt, heeft veel langer in de oorlogssituatie gezeten.” Al bij die eerste groep bleek re-integratie heel lastig. CT Infobox, een samenwerkingsverband van organisaties die terrorisme bestrijden, bekeek 24 gevallen en kwam tot de conclusie dat terugkeerders ‘niet of nauwelijks’ het jihadisme echt de rug toekeren. 

Volgens Weggemans kun je nog zoveel protocollen en deradicaliseringsprogramma’s opzetten, maar hangt veel af van iemands wil om te veranderen. Bovendien is de vraag hoeveel je kunt verwachten. “Je wil zoveel mogelijk de veiligheidsrisico’s beperken, maar wanneer zijn we tevreden? Ook als iemand zegt: ‘Ik vind de Nederlandse samenleving nog steeds niets, maar beloof geen geweld te gebruiken’?”

Lees ook:

Koerdische smeekbedes kon Europa negeren, maar nu Trump het zegt moeten de IS-strijders wel terug

Zo’n achthonderd Europese IS-strijders wachten in detentiecentra in Noord-Syrië op repatriëring. Europese landen willen ze niet terugnemen, maar nu de Amerikaanse president de druk opvoert, kunnen ze niet anders. 

Hoogleraar terrorisme: ‘Haal strijders actief en gecontroleerd terug naar Nederland’

Hoogleraar Edwin Bakker maakt zich zorgen over de manier waarop de Nederlandse politiek omgaat met de 135 strijders die in Syrië en Irak verblijven. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden