Wat Erasmus, Spinoza en Hugo de Groot ons leren over de huidige politiek

Erik de Bom (red.): Een nieuwe wereld. Denkers uit de Nederlanden over politiek en maatschappij (1500-1700). Uitgeverij Polis / Klement, 333 pagina's; euro 22,50

***

De schrijvers en samensteller

Erik de Bom (1983), die de redactie voerde over deze bundel en bovendien de uitgebreide inleiding en één van de zes hoofdstukken schreef, is intellectueel historicus en politiek theoreticus. Hij is verbonden aan het Hoger instituut voor Wijsbegeerte van de KU Leuven. De overige auteurs zijn (cultuur)historici en latinisten Nicolette Mout, Jan Papy, Toon van Houdt, Hans W. Blom en Piet Steenbakkers.

Hun stelling

De politieke denkers van de vroegmoderne Nederlanden zijn essentieel om latere politieke filosofie en onze huidige politiek te begrijpen. In dit boek worden zes van hen geportretteerd: Desiderius Erasmus, Juan Luis Vives, Justus Lipsius, Leonardus Lessius, Hugo Grotius en Benedictus de Spinoza (dit zijn hun Latijnse namen).

Historische context

De bundel draait om politieke filosofie ten tijde van het ontstaan van wat nu Nederland en België heet; een tijd van grote politieke veranderingen en (burger)oorlogen in heel Europa. In 1581 zegden de noordelijke Nederlanden middels het beroemde 'Plakkaat van Verlatinghe' hun trouw aan de Spaanse koning Filips II op. Zeven jaar later werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden opgericht. De eerste moderne republiek van Europa, ingericht naar het oude ideaal van republikeins zelfbestuur, riep direct op het hele continent bewondering én afschuw op.

Het kon niet anders, of de oprichting van de Republiek leidde tot grensverleggende politieke filosofie - er moest immers een nieuw, verdedigbaar staatsmodel en -ideaal uit de grond worden gestampt. In de opstandige Nederlanden nam het aantal politiek-filosofische geschriften en snel produceerbare pamfletten in de zestiende en zeventiende eeuw een hoge vlucht. Ook dichters, toneelschrijvers, schilders en drukkers mengden zich in het vurige debat. En in de zeventiende eeuw waren daar inderdaad vernieuwende controversiële denkers als Hugo de Groot (de man van de boekenkist) en Spinoza.

De zoektocht

Bij veel denkers in de Nederlanden (onder wie Lipsius en Barlaeus) was de voorkeur voor een monarch aanvankelijk nog sterk. De 'vorstenspiegel', een soort instructieboek voor koningen, was eeuwenlang überhaupt de enige vorm geweest om over politiek te schrijven. De vorstenspiegel bleef ook tijdens de Renaissance zeer geliefd, maar tegelijkertijd was duidelijk dat ze eigenlijk niet meer volstond.

Humanisten reikten nieuwe, veelal aristocratische modellen aan, puttend uit de klassieke Oudheid, in Latijn dat ook qua stijl aansloot bij de gedachten die ze ontleenden aan klassieke denkers als Cicero. De deugden die ooit alleen aan de vorsten werden voorgeschreven, werden voor alle burgers van belang. In de Republiek ontstond een ongekende vorm van burgerlijke vrijheid.

Mooiste zin

'Want republieken zijn met het oog op de eeuwigheid gesticht en aan hun ouderdom ontlenen ze krachten die de veroudering tegengaan.' (naar Hugo de Groot)

Onbegrijpelijkste woord

Begrippen als 'monarchomachische verzetsliteratuur' worden zonder verdere toelichting gebruikt.

Reden om dit boek niet te lezen

De thematiek van dit boek is weliswaar uitermate boeiend voor iedereen die in politiek en (Nederlands-Vlaamse) geschiedenis geïnteresseerd is, maar toch is deze bij vlagen taaie bundel helaas niet voor een even brede groep mensen aan te bevelen. De schrijfstijlen van de auteurs zijn niet allemaal even helder. De toon lijkt soms vooral afgestemd op vakspecialisten.

Reden om dit boek wel te lezen

Wist u dat de Engelse denker Thomas Hobbes (bekend van het concept 'oorlog van allen tegen allen') direct reageerde op de theorieën over de rechtvaardige oorlog van Hugo de Groot (Grotius)? En wist u dat deze Hugo een wonderkind was, op zijn zestiende al advocaat? Van Oldenbarnevelt liet hem al zijn besluiten theoretisch funderen. Adam Smith, Immanuel Kant en Marx verwezen naar hem. De denkers in deze bundel leverden stuk voor stuk essentiële schakels in de vorming van politieke theorieën die uiteindelijk de basis konden vormen voor vrijheid en democratie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden