Wat emoties als angst en schaamte veroorzaken

Het Filmfestival van Rotterdam, dat vanavond begint, toont veel films met eenzelfde thema: angst en schaamte. Over onderdrukte homoseksualiteit en het wegkijken bij een misdaad.

Het nieuwe bioscoopjaar begon met 'J. Edgar' van Clint Eastwood, een dramatisch portret van onderdrukte homoseksualiteit. Een mooie voorzet, zo blijkt, voor een serie films waarin lichaam en geest aan een nader onderzoek worden onderworpen. 'Skoonheid', 'Shame' en 'A Dangerous Method' zijn te zien op het 41ste International Film Festival Rotterdam dat vanavond opent met '38 Témoins'. De Frans-Belgische coproductie over het wegkijken bij een misdaad, laat volgens festivaldirecteur Rutger Wolfson zien 'wat emoties als angst en schaamte kunnen veroorzaken'.

Angst en schaamte. Dat is niet het eerste waar je aan denkt bij FBI-baas J. Edgar Hoover. Toch schuilt er in de man die jarenlang obsessief naar de geheimen van anderen speurde, en zijn eigen leven angstvallig afschermde, een vulkaan aan onderdrukte emoties. Steeds wreder en intoleranter wordt hij jegens andersdenkenden. 'Die verdomde bolsjewieken en radicalen!', horen we hem razen. Als Martin Luther King een toespraak houdt, zet hij vertoornd het televisietoestel uit.

Hoover deinst er op zeker moment niet voor terug om zelf met een pistool de straat op te gaan, om de stad schoon te vegen van 'the dirt and the scum'. Hoover - zo suggereert Eastwood - hield zijn homoseksuele relatie met zijn naaste collega zijn leven lang verborgen. Heteroseksualiteit was de norm. Moest Hoovers gewelddadigheid soms als bewijs dienen van zijn mannelijkheid?

In Zuid-Afrika houden blanke mannen van middelbare leeftijd geheime, seksuele bijeenkomsten, waarbij ze zwarte en homoseksuele mannen uitsluiten. De jonge Zuid-Afrikaanse regisseur Oliver Hermanus (28) toont het in zijn indrukwekkende nieuwe film 'Skoonheid', waarin we op locatie in Kaapstad een ondergronds circuit treffen van blanke mannen die het met blanke mannen doen. De erfenis van Apartheid.

Zie François van Heerden. Een getrouwde man en vader van twee kinderen met een houtzagerij in Bloemfontein. Francois - sterk gespeeld door de Zuid-Afrikaanse acteur Deon Lotz - heeft stiekeme ontmoetingen met andere getrouwde mannen. Ze drinken grote flessen bier, kijken naar porno en houden orgies.

Tot er in het leven van François een jongeling verschijnt, Christian, die evenveel indruk maakt op François als de jonge, in matrozenpak gestoken Tadzio op de oude Von Aschenbach. U herinnert zich Visconti's Thomas Mann-verfilming 'Morte à Venezia' met een tragisch smachtende Dirk Bogarde. Mann schreef in 1912 over 'de volkomen schoonheid' die de man in de jongen zag, en die hem zo in bezit nam, dat hij ervoor wilde sterven.

We zijn exact honderd jaar verder, maar de spanning op het gezicht en in het lijf van Van Heerden doet niet onder voor die van Von Aschenbach. Ook Van Heerden ziet zijn leven opeens onder ogen. De geheimen. De onvervulde verlangens. De schaamte voor zijn seksuele voorkeur. De woede daarover. De angst. En ook deze man koerst af op zelfdestructie.

Net als de jongeman in New York, Brandon, die aan de lopende band harde, anonieme seks heeft, op het obsessieve af. Hij duikt op in 'Shame', de hypnotiserende studie van een seksverslaving door de Britse regisseur Steve McQueen (42). We zien een eenzame jongeman die besloten heeft om niets of niemand meer toe te laten, zelfs zijn zusje niet, zijn enige familielid, zo lijkt het.

De Iers-Duitse acteur Michael Fassbender - samen met Ryan Gosling een rijzende ster in het internationale circuit - speelt hem met een broeierige intensiteit, een beetje zoals hij vorig jaar gestalte gaf aan Lord Rochester in 'Jane Eyre'. Ook een man met een geheim. Ondertussen is bij de ontvangst van 'Shame', vorig jaar op het Filmfestival van Venetië, de nadruk komen te liggen op de fysiek van Michael Fassbender, terwijl 'Shame' in de kern een bijzondere psychologische reis is.

Als er iemand is die zich uitgebreid bezig heeft gehouden met de spanning tussen lichaam en geest, dan is het natuurlijk de Weense vader van de psychoanalyse Sigmund Freud. Laat de Canadese regisseur David Cronenberg (58) nu een fantastische nieuwe film hebben gemaakt waarin we Freud - obsessief lurkend aan zijn pijp - zien stoeien met de materie.

In 'A Dangerous Method' keert Cronenberg terug naar het begin van de 20ste eeuw, naar de twee grondleggers van de psychoanalyse, Sigmund Freud in Wenen (Viggo Mortensen) en de twintig jaar jongere Carl Jung in Zürich (Michael Fassbender).

Wat Cronenbergs film zo opwindend maakt, is dat hij niet alleen over Freud en Jung gaat, de meester en de leerling, maar vooral ook over een dame die de psychoanalytische methode (volgens de titel 'een gevaarlijke methode') plots in een ander daglicht stelt. Het gaat om de Russisch-Joodse Sabina Spielrein (Keira Knightley), een intelligente, manisch-depressieve vrouw die door Jungs praattherapie (ontleend aan Freud) zienderogen opknapt, en zich zelfs ontwikkelt tot een serieuze collega van de heren psychoanalytici.

Jung en Spielrein raken tijdens de sessies zelfs zo van elkaar in de ban, dat ze een geheime sadomasochistische relatie beginnen. De afstand van de divan naar het bed is klein. De getrouwde Jung kan de avances van Spielrein, zijn patiënte, niet weerstaan. Een taboe. Laat Freud - de leermeester - het maar niet horen. En dat is precies wat er gebeurt. Jung besluit de alles verslindende affaire te verbreken, en om hem te straffen verklapt Spielrein hun relatie aan Freud. Het gezelschap dat de mensen leert hun driften te kanaliseren, belandt zelf in een maalstroom van emoties.

Angst en schaamte. Opnieuw zo mooi belichaamd door Michael Fassbender die na Edward Rochester in 'Jane Eyre' en Brandon in 'Shame' de keurige Zwitserse arts Carl Jung speelt die een grote liefde beleeft, maar zichzelf tot de orde roept - omdat dat nu eenmaal van hem wordt verwacht. Het gevolg: een diepe depressie. 'Soms moet je iets onvergeeflijks doen om door te gaan met leven', zegt hij tegen Spielrein, over het verbreken van hun relatie. Zijn schouders staan strak.

'Shame', 'Skoonheid' en 'A Dangerous Method' zijn te zien op het International Film Festival Rotterdam (25 januari t/m 5 februari), en daarna in de bioscoop. 'Shame' vanaf 3 februari, 'Skoonheid' vanaf 23 februari en 'A Dangerous Method' vanaf 15 maart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden