Recensie

Wat economen kunnen leren van Spinoza

Spinoza.

Ontspoord eigenbelang
René Willemsen
Uitgeverij Klement, 123 blz. € 16,99
★★★★☆

Over de auteur

Historicus René Willemsen heeft verscheidene studies gepubliceerd op het gebied van economische geschiedenis, onder meer over de Amsterdamse Wisselbank en de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Zijn belangstelling voor de filosofie bleek al uit zijn publicatie 'De adagia van Michel de Montaigne' (2011).

Over het boek

In dit essay zoekt Willemsen naar verbanden tussen een nieuwe stroming in de economische wetenschap die na de kredietcrisis van 2008 is ontstaan en de denkbeelden van Spinoza, de beroemde zeventiende-eeuwse filosoof. Deze economische stroming breekt met de neoliberale modellen, die de laatste decennia toonaangevend waren, maar zich geen raad wisten met de crisis.

In plaats daarvan pleiten vertegenwoordigers van deze 'nieuwe economie' voor een realistischer en minder simplistische benadering, die uitgaat van economische structuren, zo complex dat ze alleen kunnen worden onderzocht dankzij de rekenkracht van de krachtigste computers. Evenals organismen evolueren deze structuren voortdurend, door zich aan te passen aan nieuwe omstandigheden. Een belangrijke factor in deze benadering is het inzicht dat individuen lang niet altijd rationeel handelen en beslissen (zoals in de oude economie doorgaans werd verondersteld), maar zich laten leiden door hun hartstochten van het moment.

Hier ziet Willemsen een overeenkomst met de filosofie van Spinoza, die op dit irrationele aspect van het menselijk gedrag grote nadruk legt. Een andere overeenkomst is dat Spinoza vooruitloopt op de aanname van de economische theorie dat mensen worden gedreven door eigenbelang. Doordat ze samenleven in staatsverband worden ze echter gedwongen tot samenwerking om hun doelen te bereiken, en daardoor bevorderen ze tevens het algemeen belang. Via de Nederlandse-Engelse filosoof Bernard Mandeville en de Schot David Hume is dit inzicht van Spinoza doorgesijpeld tot in de theorieën van Adam Smith, de grondlegger van de moderne economische theorie.

Opmerkelijk citaat

"Bovendien beconcurreren staten elkaar op fiscaal terrein. Door lage belastingen proberen ze bedrijven naar zich toe te lokken. Dit resulteert wellicht in een groei van het aantal bedrijven dat zich in een land vestigt. Maar dergelijke bedrijven hebben over het algemeen weinig economisch gewicht, denk aan de brievenbussenbedrijven. Die brengen weinig tot geen inkomsten voor de staat in het laatje."

Redenen om dit boek niet te lezen

De tekst op de achterflap belooft dat de auteur zal laten zien 'waarom Spinoza een prominente plaats in de canon van de economische wetenschap verdient'. Die belofte wordt maar ten dele waargemaakt. Spinoza heeft, met name in zijn politiek-theoretische geschriften, wel een aantal uitspraken over economie gedaan, maar hij ontwikkelde geen economische theorie, zoals Willemsen zelf ook opmerkt. De verbanden die hij legt tussen de 'nieuwe economie' en Spinoza betreffen vooral diens algemene filosofische theorie, en zijn veelal van zeer algemene aard. Soms zijn ze ook nogal gratuit, bijvoorbeeld wanneer hij zonder citaat of andere verduidelijking schrijft dat Spinoza het 'geheel eens' is met de constatering van economen dat mensen makkelijk worden bedrogen omdat ze niet volledig geïnformeerd zijn en vaak niet precies weten wat goed voor ze is. Het schreefloze lettertype dat voor de tekst is gebruikt deed enigszins afbreuk aan mijn leesgenot, maar dat is een kwestie van smaak.

Redenen om dit boek wel te lezen

Willemsen geeft niet alleen een samenvatting van de relevante aspecten van Spinoza's filosofie, maar ook een verhelderend overzicht van de oorzaken van de kredietcrisis en van de vernieuwing van de economische wetenschap die daar het gevolg van is. Heel interessant is ook zijn overzicht van vroegere economische denkbeelden in de Nederlandse Republiek, in Spinoza's tijd een van de grootste economische machten van de wereld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden