Wat doen flitsleden met de PvdA?

democratie | De PvdA geeft nieuwe leden versneld recht om te stemmen bij de lijsttrekkersverkiezingen. Voor een maand betalen ze twee euro. De angst bestaat dat de partij de verkiezingen uit handen geeft.

Even voorstellen: Taco Kuiper, wethouder in Zoetermeer voor de PvdA. En de eerste politicus die lijsttrekker werd na open voorverkiezingen waaraan meer niet-leden meededen dan leden van de PvdA. Minister Ronald Plasterk, PvdA'er op binnenlandse zaken, en partijvoorzitter Hans Spekman stonden drie jaar geleden te glimmen bij het openen van de stembussen in Zoetermeer. Net als in Groningen en in Utrecht mochten ook mensen meedoen die géén lid waren van de PvdA. In Groningen werd hen wel gevraagd een verklaring te ondertekenen dat ze 'een sociale stad een warm hart' toedroegen.

In Zoetermeer werd 318 keer gestemd en, anders dan in Utrecht en Groningen, overtrof het aantal niet-leden in Zoetermeer het aantal leden dat had meegedaan, 193 tegen 125. Die aantallen vallen in het niet bij het inwonertal van Zoetermeer - nu rond de 125.000 - maar voor een gemiddelde afdelingsvergadering zijn het er wel heel veel.

"Het is een groot succes geworden, gelet op het aantal Zoetermeerders dat wij hebben kunnen mobiliseren", zei de pas gekozen Kuiper dan ook, die eerst lokaal fractieleider was. "Dit is een fantastische manier om mensen meer bij de lokale politiek en bij de PvdA te betrekken", oordeelde voorzitter Spekman.

Proef in drie steden

Dat was precies de reden waarom Spekman ook de verkiezingen voor de landelijke lijsttrekker wilde opengooien. In 2009 al deed Sharon Dijksma, nu staatssecretaris, die suggestie in een brief aan de leden, na de desastreus verlopen Europese verkiezingen. Het congres van de PvdA droeg Spekman in 2012 op zo'n systeem uit te werken. De proef in de drie steden leerde hem dat het onmogelijk was iedereen mee te laten doen. Het viel niet te controleren of mensen twee keer gingen stemmen. Aan het eind van deze zomer was zijn nieuwe plan klaar, dat hij in nauw overleg met de partijafdelingen had uitgewerkt.

Wie zich tijdens de verkiezingsrace, tussen 7 november en 6 december, meldt als lid, krijgt meteen stemrecht. Normaal duurt die procedure zestig dagen, maar door dit in deze periode te versnellen, kunnen deze nieuwe leden meebeslissen over de nieuwe lijsttrekker. Actieve politici voor andere partijen worden geweigerd, de plaatselijke afdelingen gaan dat controleren. Het lidmaatschap voor een maand kostte altijd twee euro, en dat blijft zo.

In de ogen van het partijbestuur gaat het hier niet om tijdelijke leden, of om flitsleden, of om een stem voor twee euro. De woordvoerder van Spekman benadrukt dat de nieuwe leden gewone leden zijn, die alleen sneller stemrecht krijgen, en dat ook nog in een nauw omschreven periode. Buiten deze maand gelden weer de gewone regels. Maar daar hoort óók bij dat mensen hun lidmaatschap na een maand kunnen opzeggen, waarmee het stemrecht voor twee euro wél een realiteit is.

Hoe riskant is dat? De drie lokale experimenten van de PvdA waren in omvang beperkt, en de voorwaarden waren minder stringent, maar daar valt toch wel wat uit af te leiden. Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, analyseerde de proeven in 2014 in de bundel 'Politieke partijen, overbodig of nodig?' Het idee van Spekman vindt hij wel begrijpelijk: open voorverkiezingen kunnen de legitimiteit en de aantrekkingskracht van politieke partijen versterken - en dat hebben ze wel nodig in een tijd waarin het ledenbestand in rap tempo afkalft, niet alleen bij de PvdA.

Afgaand op de belangstelling in de drie proefsteden constateert Voerman dat er bij leden van de PvdA wel behoefte is aan de lijsttrekkersverkiezingen. Hij noteert ook dat de animo onder de andere kiezers 'vanzelfsprekend' aanzienlijk lager ligt. Zoetermeer is op die regel dus de uitzondering.

Coup van buitenstaanders

Maar Voermans kritiek is zwaarder dan de complimenten. Hij wijst erop dat het lidmaatschap van de partij zijn 'exclusiviteit' verliest als het zo makkelijk wordt even in te stappen. Het gevolg zou kunnen zijn dat de gewone, vaste leden hun loyaliteit aan de partij verliezen als mensen die even langskomen ook mogen meebeslissen over de toekomst van de club. De historicus waarschuwt ook voor een coup van buitenstaanders, een vooropgezette actie van niet-leden om de besluitvorming in een partij te manipuleren. Met sociale media is dat makkelijk te organiseren.

Precies deze argumenten komen nu weer voorbij, zij het vooral achter de schermen. Er wordt veel gemopperd over deze meest recente ingreep van Spekman, maar allemaal off the record. Ook na een fel opiniestuk van oud-Kamerlid Arie de Jong is het betrekkelijk stil gebleven. Op de website van de Volkskrant leefde hij zich in in de vaste leden: 'Wat zeggen we tegen de mensen die al jaren lid zijn, elk jaar minstens 25 euro betalen, maar vaak veel meer, en die gewoon meedoen aan van alles? Dat ze beter hun lidmaatschap kunnen opzeggen en eens in de vier jaar even wakker moeten worden? Want dan kunnen ze voor twee euro, een glas bier is duurder, gewoon meedoen. Wat een minachting voor normale leden, als je met zo'n idee komt.'

Ook is hij bezorgd dat de verkiezingen worden gekaapt, bijvoorbeeld door GeenPeil. In die hoek zijn er veel fans van Jacques Monasch, het Kamerlid dat zich kandidaat stelt naast politiek leider Diederik Samsom en vice-premier Lodewijk Asscher. Monasch heeft daags na het referendum over Oekraïne gezegd dat de uitslag onmiddellijk opgevolgd moest worden, sindsdien is hij de grote man van GeenPeil. Forum voor Democratie, van Thierry Baudet, is een petitie begonnen om hem te steunen. Dat is iets anders dan een oproep lid te worden van de PvdA, maar Baudet zei deze week al dat hij er geen probleem mee heeft als mensen dat wel doen, voor even.

Spekman is er niet zo bang voor dat de verkiezingen worden misbruikt door politieke tegenstanders. Ook kandidaat-lijsttrekker Asscher zei bij zijn presentatie eerder deze week die angst niet te delen. Hij vindt het goed dat de partij open is, en hij verwacht dat er vooral mensen op afkomen die 'serieus' zijn en sympathie hebben voor de partij. PvdA-lid worden doe je niet zomaar, dat is de gedachte.

Wetenschapper Voerman adviseert de externe invloed enigszins te beperken. Om 'vijandige overnames' te voorkomen, is in Groningen bepaald dat de stemmen van de leden en de niet-leden beide voor de helft tellen. Zonder limiet, schrijft Voerman, laat de partij in feite haar lot bepalen door buitenstaanders. Dat wil ook Spekman voorkomen. Voor hem zijn er geen externen, hij maakt van hen internen, leden. Hij heeft er nu 47.000, bij zijn aantreden beloofde hij dat dat er 100.000 worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden