Wat de wereld over moeders zegt

Hoe in China Moederdag wordt gevierd, en wat Russen beweren over hun dochters, is veelzeggend. Mineke Schipper brengt in kaart hoe de wereld over moeders en dochters praat.

Vlak bij het paradijs Moederdag vieren? Dat verzin je niet, zelfs niet met een eervolle uitnodiging op zak voor een paradijsconferentie in Xining, de hoofdstad van de provincie Qinghai, in het westen van China. Moeders en Moederdag staan niet op de agenda. De president van de Qinghai Academie, professor Zhao verwelkomt me op het vliegveld en hangt me als teken van respect een lange witte zijden sjaal om. Mijn hotelkamer kijkt uit op een meertje met daarachter bergen. In de avondzon doen mensen aan tai-chi. Ik kom al in een paradijselijke stemming.

Het Plateau van Qinghai ontstond veertig miljoen jaar geleden, samen met die andere ontzagwekkende bergketen, de Himalaya. Aan de Chinese kant ligt Kunlun, het paradijs waar de onsterfelijken vertoeven. Daar verblijft Moeder Xiwangmu, de 'Koningin-Moeder van het Westen'. "Niemand kent haar begin en niemand kent haar einde", schreef de bekende taoïst Zhuang Zi in de vierde eeuw voor Chr. Dichters roemden haar schoonheid en het verhaal gaat dat zíj de bijbelse koningin van Sheba was die bij koning Salomo te gast was. Aan haar zoon droeg ze haar rijk over. Daarna begaf ze zich naar de berg Kunlun en bereikte ze een hoge staat van verlichting. Ze zou een regenboogkleurig gewaad dragen met gevleugelde mouwen.

Zij beheert de kosmische krachten dankzij een perzikboom die de kosmische as vormt tussen hemel en aarde. Wie zijn vruchten eet, wordt onsterfelijk. Deze perziken rijpen maar eens in de duizend jaar. Eet je ervan, dan krijg je een wonderbaarlijk lang leven. De goden zijn er ook dol op; zij krijgen op de berg Kunlun van tijd tot tijd een perzikbanket. Xiwangmu wordt nog steeds vereerd. Deze moedergodin helpt, beschermt en geeft goede adviezen, en ze beheert het levenselixir voor uitverkorenen.

Bij de opening van de Kunlun-conferentie zit al vroeg in de ochtend een reeks belangrijke ambtenaren achter een met rode bloemen versierde tafel, aan weerskanten van gastheer professor Zhao, die niet alleen president van de Academie, maar ook voorzitter van de Qinghai communistische partij blijkt te zijn. Na zijn welkomstwoord komen eerst de ambtenaren aan het woord. De laatste is Jidi Majia, minister van publiciteit én dichter. "Mensen blijven bezig met de mysteries van het leven, ook en juist in tijden van internet en economische globalisering. Onze zingeving zoeken we in oude tradities", zegt hij, "en de machtige berg Kunlun is nog altijd het mysterieuze Rijk van de Onsterfelijken..."

Aan de voet van de onvindbare berg Kunlun en langs de bovenloop van de Gele Rivier hebben Chinese voorouders sinds mensenheugenis hun kinderen verhalen en liederen doorgegeven over goden en godinnen. Volgens menige spreker laten rituelen en festivals zien dat ¿ anders dan in andere delen van de wereld ¿ in China's vele culturen de belangrijkste goden vrouwelijk zijn. Hun boodschap was: heb eerbied voor de natuur, want ook van het simpelste leven is altijd ander leven afhankelijk.

De hedendaagse werkelijkheid laat zien dat deze godinnen ernstig aan macht hebben ingeboet. Dat hun boodschap broodnodig blijft in onze moderne wereld is een gedachte die tijdens de conferentie opvallend vaak klinkt. Steeds weer wordt met enthousiasme verwezen naar Xiwangmu, ook wel 'de gouden moeder van het glanzende meer' genoemd. Het klinkt poëtisch. In de theepauze hoor ik van een collega uit Peking dat in de hoofdstad vroeger een Wilde-Perziktempel bestond waar ze vereerd werd. Xiwangmu spreekt vooral moeders erg aan. Een student vertelt me dat aan het eind van de week buiten de stad een festival aan haar gewijd wordt ter ere van, jawel, Moederdag. Als ik meewil, kan hij dat voor me regelen. "Ja, moeders zijn hier heel belangrijk", zegt hij trots.

Aan het eind van de dag geeft Jidi Majia ,de minister van publiciteit, me een gesigneerd exemplaar van zijn poëzie. Ik blader en vind een gedicht over zijn moeder (of bedoelt hij toch Xiwangmu?):

Ooit zocht ik de rust van meren

Ooit zocht ik rust bij de hemel

Ooit zocht ik rust in meditatie

Ooit zocht ik rust in fantasie

Nu begrijp ik dat in deze wereld

Geen plek van rust bestaat

Ik ben moe, zo moe

Moeder, mijn moeder

Houd me vast in je warme omhelzing

Want de donkere nacht komt eraan...

Moeders en vaders

Hoe er wereldwijd over moeders wordt gedacht, levert een intrigerend stukje cultuurgeschiedenis op. Bij het instandhouden van ideeën hebben moeders vaak zelf een essentiële rol gespeeld. Het kleinste literaire genre van de wereld, het spreekwoord, vertolkt wat een moeder is of hoort te zijn - en wat een vader.

In spreekwoorden staan moeders op een goddelijk voetstuk, met hun eindeloze liefde en zelfopoffering.

Moeder is God nummer twee (Malawi); geen tempel mooier dan je moeder (India); moeders melk is heilig (Mongools); leven is: een moeder [Alles hangt van haar af] (Libanon); niets is als je eigen moeder (Colombia); God kon niet overal zijn; daarom heeft hij moeders gemaakt (VS).

Mooi, natuurlijk, maar ook dwingend: ze mag niet van dat voetstuk af komen om eens iets anders te gaan doen. Vanwaar al die lofprijzingen? Vanaf de geboorte ervaren de meeste kinderen hun moeders liefdevolle aanwezigheid meer dan die van hun vader. De liefde van moeders is een zegen (Iers), kent geen grenzen (Russisch), duurt haar hele leven lang (Filippijns), is het mooiste wat er is (Bengaals).

Hun onvoorwaardelijke liefde maakt moeders bovendien zo blind dat ze hun eigen bloedjes grenzeloos idealiseren. Als er maar één mooi kind in de wereld is, dan is duidelijk dat elke moeder het heeft. Diermetaforen zeggen het met een glimlach.

De tor zag haar kind op de muur en zei: "Een parel aan een draad" (Arabisch); het stekelvarken liefkoosde haar kinderen en zei: "Moge God jullie zijden huidje beschermen" (Turkije); de kakkerlak noemt haar kinderen zonnetjes (Cuba).

Een lelijk eendje, een domme gans, een onaanzienlijke vlo: ze worden in alle culturen gepromoveerd tot moeders mooiste.

En vaders? Die worden soms in één adem met de moeders mee geprezen, maar vaker op een ontmoedigende tweede plaats gezet:

Eén moeder is meer waard dan tien vaders

(Koreaans); moeder is goud, vader is spiegelglas [glas breekt, goud niet] (Yoruba); er zijn veel vaders, maar slechts één moeder (Papiaments); een vader is de schouder, een moeder de ziel (Tataars) er zijn er een paar als je vader, niemand als je moeder (Deens).

Moeders en zonen

Spreekwoorden onthullen dat moeders en zonen een bijzondere band hebben - iets wat Sigmund Freud niet verbaasd zou hebben. Een West-Afrikaans Hausa spreekwoord komt er eerlijk voor uit: een zoon zou het liefst met zijn moeder trouwen - dat zou minder gezeur geven dan welke andere vrouw ook. Ook van haar kant zou een moeder haar kostbare zonen het liefst voor eeuwig bij zich houden:

De oudste zoon moet het ouderlijk huis niet verlaten en de jongste zoon in zijn moeders kamer blijven (Chinees); de rug van de moeder raakt gebogen als haar zoon trouwt (Tsjetsjeens).

Helaas moet de moeder met voetstuk en al een stap terug doen, zodra hij trouwplannen krijgt. Dat valt haar niet mee. In het ideale geval krijgt de man naast de liefde van zijn moeder de liefde van zijn vrouw erbij, maar spreekwoorden zien een problematische driehoeksverhouding ontstaan:

Als de moeder veel krijgt, krijgt zijn vrouw weinig (Russisch); de moeder houdt van haar zoon, maar hij houdt van zijn vrouw (Khionghta, Bangladesh).

Het is niet makkelijk om de band tussen moeder en zoon los te wrikken, maar het moet een keer gebeuren, want "Wie nooit van huis gaat, denkt altijd dat zijn moeder de hardste wind laat" (Gikuyu, Kenia). Met andere woorden: hoe kan de zoon die door zijn moeder in de watten is gelegd, man worden en vader?

Spreekwoorden weerspiegelen de invloed van moeders op kinderen: "Je zoon wordt zoals jij hem hebt opgevoed; je man is zoals hij was opgevoed", wordt zowel in het Arabisch als in het Hebreeuws gezegd. Of, in het Bulgaars: "Dochters verknoeien hun moeders leven, maar een moeder verknoeit voor hen haar zonen." Moeders hebben vaak veel meer invloed op en macht over hun kroost dan vaders in die cruciale vroegste kindertijd. Hoewel pedagogen meer dan ooit zeggen dat vaders net zo belangrijk voor de ontwikkeling van jonge kinderen, is de overgeleverde boodschap in de meeste samenlevingen dat kleine kinderen het terrein van de moeder zijn. Maar waarom zouden vaders niet gewoon meemoederen?

Hoe meer moeders op dat voetstuk de hemel in geprezen worden, des te meer schrikken vaders terug voor verantwoordelijkheid in die beslissende eerste jaren. Moeders lijken er zelf soms grote moeite mee (gehad) te hebben om vaders toe te laten bij hun gemoeder. Ze hadden meegekregen dat vrouwen moesten kiezen voor moederschap en alle andere ambities in het leven daarvoor opzij moesten zetten. Voor mannen gold het omgekeerde.

Beide seksen zijn noodzakelijk om de mensheid te laten voortbestaan, maar de meeste samenlevingen begroe(t)ten de geboorte van zoon of dochter bij lange na niet met hetzelfde enthousiasme. De voorkeur hing (en hangt vaak nog) samen met de organisatie van het maatschappelijk leven en de toegang tot bronnen van inkomsten. Moeders die hun eigen ambities buitenshuis niet konden of mochten realiseren projecteerden hun toekomstdromen op de zoon: hij moest waarmaken wat haar verboden was (want dochters zaten met haar in hetzelfde schuitje). Komen daar de boodschappen uit voort over moeders die liever een zoon wilden dan een dochter?

Een hele nacht weeën en dan nog maar een dochter (Spaans); als een meisje wordt geboren, huilen zelfs de daken (Bulgaars); veel zonen, veel zegen van God; veel dochters, veel onheil (Duits); als een dochter wordt geboren, huilt de drempel veertig dagen (Arabisch); als een vrouw een zoon baart, zijn zelfs de muren van het huis blij (Armeens).

Gelukkig zijn de rolpatronen van vaders en moeders, zonen en dochters intussen al flink opgeschud. Wie weet vallen moederdag en vaderdag ooit nog op één dag of, nog beter, verdwijnen ze, zodat alle dagen vader- en moederdag worden.

Terug naar China. Daar is de spreekwoordelijke overlevering die moeders de hemel in prijst en de dochters verguist bepaald niet onder stoelen of banken gestoken:

Liever één zoon met een bochel dan achttien gouden dochters. Tien mooie dochters zijn niet gelijk aan één kreupele zoon. Een stomme zoon is beter dan een slimme dochter. Een zoon baren is een zegen, een dochter baren een ramp. Een meisje is een tiende van een jongen waard.

Nageslacht blijft niettemin belangrijk en 'in een vijver zonder vis worden garnalen hoog geprezen'. Met andere woorden: een meisje is altijd nog beter dan helemaal niets.

De gevolgen van deze uitgesproken voorkeur zijn niet uitgebleven: dochters zijn in China schaars aan het worden.

Onderweg naar het festival vertelt mijn jonge buurman in de bus dat er in 2020 veertig miljoen meer mannen dan vrouwen zijn. "Je hebt mannen die de baarmoeder van een buitenlandse vrouw huren om nageslacht te krijgen, maar dat kost veel geld. Wie wordt straks de moeder van mijn kinderen?" Hij schudt bezorgd zijn hoofd op deze feestelijke Moederdag.

De velden staan vol met bloeiend koolzaad. Langs de weg lopen families in groepjes naar het feest. Ze dragen kleurige parasols en rode lantaarnballonnen. Op de berghellingen rondom de plaats van het ritueel wapperen vlaggen in vrolijke kleuren. Daartussen zijn al veel mensen neergestreken. Het podium is met rood tapijt bedekt en er hangt een groot rood scherm dat dienst doet als achterwand. Aan weerskanten rijst het Kunlungebergte omhoog.

Daar zie ik de zon doorbreken als sprookjesachtige feeën langs kabels richting podium komen aangevlogen. Begeleid door lieflijke muziek strooien ze onderweg bloemen. Ter ere van Moeder Xiwangmu geven haar dienaressen een dansvoorstelling op een golvend hemelsblauw kleed. Het lijkt alsof ze zweven. Na een tijdje worden ze afgewisseld door heldhaftige mannen die komen aanrennen. Gekleed in dierenvellen zwaaien zij al dansend met een drietand in de ene hand en een schild in de andere. Deze dynamische voorstelling eindigt als alle dienaressen en dienaren samen op de grond knielen. Dan zakt plotseling het grote rode scherm en wordt een gigantisch standbeeld van Xiwangmu zichtbaar. Verwijst de tak in haar hand naar haar perziken van onsterfelijkheid?

De dienaren en dienaressen reppen zich vlug naar de zijkant van het podium als opnieuw een hoge ambtenaar het woord neemt. Hij roept een zevental vrouwen naar voren: zij hebben zich het afgelopen jaar volmaakte moeders betoond en worden daarvoor op deze Moederdag publiekelijk beloond. Hij hangt de glunderende vrouwen een goudkleurige sjaal om en ze krijgen alle zeven een bloemstuk. Daarna paradeert een schoolklas van veel jongetjes en weinig meisjes langs de moeders op het rode podium aan de voet van het beeld van Xiwangmu.

Ter ere van deze soevereine Koningin-Moeder volgt een vuurwerk in haar eigen regenboogkleuren. Het waaiert uit in wolken langs haar standbeeld en de kleuren vervagen in de ijle lucht boven het gebergte waar, op een mysterieuze plaats buiten ruimte en tijd de onsterfelijken genieten van muziek, dans, poëzie en een goddelijk perzikfeest. En niet alleen op Moederdag. ¿

Mineke Schipper is schrijver en literatuurwetenschapper. Zij publiceerde onlangs 'Overal Adam en Eva. De eerste mensen in jodendom, christendom en islam'. Dit najaar verschijnt een nieuwe editie van 'Trouw nooit een vrouw met grote voeten. Wereldwijsheid over vrouwen' bij uitgeverij Bert Bakker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden