Wat betekent de Amerikaanse terugtrekking uit Syrië voor IS?

Amerikaanse militaire voertuigen patrouilleren in Hajin in Oost-Syrië. De stad geldt als een van de laatste bolwerken van IS. Beeld AFP

De Amerikanen verlaten Syrië. Maar wat betekent deze terugtrekking voor terreurbeweging IS?

Met een metalen prothese op de plek waar ooit zijn rechterbeen was en een machinegeweer in de hand, strompelt een jonge IS-strijder ergens in de Syrische woestijn als een zombie op de vijand af. De surrealistische beelden werden onlangs door terreurbeweging Islamitische Staat op sociale media verspreid, met als doel de wereld ervan te overtuigen dat de groep nog leeft. De jihadist staat, wellicht onbedoeld, symbool voor de toestand waarin IS zich bevindt: met of zonder kalifaat, afgetakeld of niet, met of zonder been, de heilige oorlog gaat door.

Vier jaar geleden bezat de beweging nog een territorium ter grootte van Groot-Brittannië, tegenwoordig is het kalifaat geslonken tot een paar kleine stipjes op de kaart. Een groot deel van de tienduizenden jihadisten is gedood, gevangen of op de vlucht.

De Amerikaanse president Trump beschouwt de strijd tegen IS dan ook als gewonnen. Hij erkent dat de terreurbeweging nog actief is, maar de verschrompelde en toegetakelde staat waar zij zich nu in bevindt, is wat hem betreft voldoende om de overwinning uit te roepen. Aan het bestrijden van de IS-restjes valt wat Trump betreft geen eer te behalen. Hij wil die taak aan andere landen overlaten, het liefst aan zijn vijanden. “Rusland, Iran, Syrië en anderen zijn de lokale vijanden van IS. We deden hun werk”, schreef Trump op Twitter. “Het is nu tijd dat anderen eindelijk gaan vechten.”

Veel Amerikaanse beleidsmakers, onder wie ook een aantal Republikeinen zoals Lindsey Graham, zijn fel tegen Trumps terugtrekking. De aanwezigheid van de troepen in Syrië, ongeveer tweeduizend in totaal, bracht niet alleen IS zware verliezen toe, maar leverde ook geopolitieke voordelen op. Zo gebruikte Amerika de strijd tegen IS als dekmantel om verschillende militaire bases op te zetten in Syrië, waardoor het de Syrische regering, Iran en het Russische leger buiten Noord-Syrië kon houden. De tegenstanders van een Amerikaans vertrek kloppen het aantal IS-strijders vermoedelijk op - volgens het Pentagon beschikt IS over ongeveer 25.000 strijders in Syrië en Irak - om daarmee zolang mogelijk in Syrië te blijven. De voorstanders van een Amerikaans vertrek, zoals Trump, zullen juist geneigd zijn de dreiging te bagatelliseren.

Maar ook al is IS gedecimeerd, zoals Trump stelt, de dreiging blijft nog steeds groot. De overgebleven strijders behoren namelijk tot de harde kern van de bikkelharde terreurgroep. De strijders hebben jaren oorlog overleefd, en de hoogtijdagen waarin ze van het stadsleven van Mosul of Raqqa konden genieten zijn voorbij. De strijders verblijven in de woestijn en hebben zich aangepast aan het harde en sobere leven. De achterblijvers zijn vanwege hun taaiheid moeilijk te bestrijden.

Maar nu Trump heeft besloten uit Syrië te vertrekken, is de vraag of en hoe IS zal profiteren van de nieuwe situatie.

Koerden zelfstandig door

Een Amerikaans vertrek uit Syrië hoeft op zichzelf niet te leiden tot een terugkeer van IS. De Amerikaanse militairen speelden een belangrijke rol in de strijd tegen de terreurbeweging, maar het vuile werk deden de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF).

Deze militie, bestaande vooral uit Koerdische strijders, is militair gezien een zeer capabele beweging, en ze is effectief gebleken in de strijd tegen IS. Ideologisch kan de seculiere militie niet verder van het jihadistische IS afstaan, en het risico dat bepaalde delen van de SDF overlopen naar IS, zoals bij de Syrische rebellen in het verleden veelvuldig gebeurde, is klein. De SDF-strijders hebben een hoog moreel en zijn bereid om tot het uiterste te gaan, zoals het aangaan van risicovolle straatgevechten.

De SDF zijn echter grotendeels afhankelijk van Amerikaanse luchtsteun. Zo veroverde de strijdkrachten vorig jaar met hulp van Amerikaanse luchtaanvallen de stad Raqqa. Maar Trump heeft nu ook besloten om de luchtsteun aan de SDF stop te zetten.

Die maatregel zal nadelig uitpakken voor de SDF en de strijd tegen IS, want de terreurgroep zal zich dan weer vrijelijk kunnen voortbewegen in de woestijn, en ze kan grootschalige acties ondernemen tegen de SDF. Door het gevaar van straaljagers en drones kon IS niet in groten getale oprukken, behalve tijdens zandstormen want dan is het zicht voor de gevechtsvliegtuigen beperkt. Het is heel onzeker of de SDF zelfstandig de strijd tegen IS met succes kunnen voortzetten.

Amerikaanse troepen bij de Syrische stad Manbij, 2017. Beeld AFP

Frankrijk en Groot-Brittannië hebben laten weten dat ze in Syrië zullen blijven, maar het is de vraag of ze deze belofte zullen nakomen. De Fransen en Britten hebben een paar honderd militairen gestationeerd in Syrië, maar ook zij zijn grotendeels afhankelijk van Amerikaanse bescherming. Vertrekken de Amerikanen, dan kunnen Franse en Britse militairen doelwit worden van IS, en ook in conflict komen met Russische of Syrische strijdkrachten.

De mogelijke terugkeer van IS wordt ook gefaciliteerd door de op handen zijnde Turkse invasie van Noord-Syrië. De Turkse president Erdogan wil de Koerden in Syrië aanpakken, en heeft plannen om het buurland binnen te vallen zoals hij eerder deed in de Syrisch-Koerdische regio Afrin. Trump gaf met zijn bekendmaking de Amerikaanse troepen terug te trekken impliciet groen licht voor zo’n interventie.

De oorlogsdreiging heeft al onmiddellijk effect op de strijd tegen IS: de SDF hebben besloten om de strijd tegen de terreurbeweging te staken. De Koerden hebben al veel strijders en materieel van het front met IS overgebracht naar de noordelijke grens met Turkije, met als gevolg dat IS zich kan hergroeperen in het zuiden. Of de terreurbeweging hierin zal slagen is niet zeker, want in de woestijngebieden wonen niet veel mensen en dus is het ook niet makkelijk om veel nieuwe strijders te rekruteren.

De vraag is ook wat er gaat gebeuren met de ongeveer 3000 gevangengenomen IS-strijders en hun familieleden die in handen zijn van de SDF. De kans op een uitbraak is groot als de oorlog met Turkije oplaait en er chaos ontstaat. De gevangenen, onder wie ook veel Europese jihadisten, zouden kunnen uitwaaieren over de wereld, maar waarschijnlijker is dat een groot deel naar Turkije of Europa gaat en een ander deel zich aansluit bij een jihadistische beweging in Syrië.

Dat IS-strijders zich kunnen aansluiten bij andere organisaties, concludeerde ook de Nederlandse geheime dienst AIVD vorige maand in een rapport. Daarin staat dat ondanks de conflicten tussen jihadistische organisaties, zoals Al-Qaida en IS, ‘de individuele aanhangers en sympathisanten van beide organisaties wel degelijk met elkaar samenwerken’. De AIVD stelde dat voor een aantal strijders het gezamenlijke ‘jihadistische gedachtengoed de verbindende factor is’, en niet zozeer de ‘merknamen’ van de strijdgroepen waar ze bij aangesloten zijn.

Een Turkse interventie zou IS bovendien goed uitkomen, want de Turken treden in het algemeen mild op tegen jihadisten van IS en Al-Qaida. Volgens de AIVD gebruikt IS Turkije zelfs als ‘uitvalsbasis’. Ankara richt zich vooral op de Koerdische separatisten in binnen- en buitenland en minder op IS of Al-Qaida. “Hierdoor hebben beide organisaties voldoende ademruimte en bewegingsvrijheid om zich te kunnen handhaven”, aldus de AIVD.

Een westerse regeringsfunctionaris vertelde vorige week anoniem aan The New York Times dat hij hoopt dat de gevangengenomen IS-strijders en hun familieleden worden overgedragen aan het Syrische regime in plaats van dat ze worden vrijgelaten of in handen vallen van Turkije. “De beste uitkomst van alle slechte opties is dat het Syrische regime deze mensen overneemt. Als ze worden vrijgelaten dan is dat een grote ramp en een enorm gevaar voor Europa.”

Syrische leger en Rusland

Het Syrische leger en Rusland zullen ook niet stilzitten als de Amerikanen uit Syrië vertrekken. Assad grijpt eveneens de oorlog tegen IS aan om de controle over Syrië te herstellen. De strijd tegen IS was tot op heden verdeeld over twee gebieden: de Koerden en de Amerikanen vochten ten noorden van de Eufraat, het Syrische leger en Russen ten zuiden van de rivier. Assad en Rusland willen al langer graag de rivier oversteken, maar tot nog toe voorkwamen de Amerikanen dit, soms met geweld. Maar als de Amerikanen uit Syrië vertrekken, dan is er niets wat Assad en Rusland tegenhoudt om naar het noorden op te rukken. Het Syrische leger stuurde afgelopen weekend al de eerste versterkingen naar de rivier.

Het leger heeft de middelen om IS te verslaan, want het hoeft niet meer op veel plaatsen tegelijk te vechten zoals voorheen; de meeste verzetshaarden vallen nu onder het bestuur van Assad. Bovendien geniet het leger luchtsteun van Rusland. De Koerden, die lange tijd door Amerika werden beschermd, zullen het nu mogelijk op een akkoordje kunnen gooien met Assad en Rusland, waarbij de Koerden samen met het Syrische leger een Turkse interventie proberen af te slaan, en de Russen de heldenrol van de Amerikanen overnemen in de strijd tegen IS.

Lees ook: 

Hoe de Nederlandse overheid een Syrische ‘terreurbeweging’ faciliteerde. 

De Nederlandse regering leverde officieel voor ruim 25 miljoen euro aan niet-dodelijke hulpgoederen aan de ‘gematigde, gewapende oppositie’ in Syrië. Maar de hulp ging in het geheim ook direct naar ‘terroristen’, blijkt uit onderzoek van Trouw en Nieuwsuur

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden