Wat betekenen de 'magische' teksten in deze grafkelder?

Beeld Polish Centre of Mediterranean Archaeology Archives

Mummies, teksten op de muur, verhalen over de dood van Maria. Een grafkelder in de Soedanese ruïnestad Oud-Dongola toont een antiek christendom dat maar weinig lijkt op wat we al kenden. De Nederlandse koptoloog Jacques van der Vliet probeert nu die 'christelijke magie' te begrijpen.

Het is een wat grimmig schouwspel, daar in de ondergrondse crypte in Oud-Dongola. De stad die ooit een van de belangrijkste plaatsen was van het christelijke koninkrijk Makuria (340-1332, tussen noord-Soedan en zuid-Egypte) is nu niet veel meer dan steenresten en een verzameling archeologische opgravingsplaatsen. In de crypte liggen de levenloze lichamen van Makuriërs zij aan zij.

De meesten zijn anoniem, maar één van hen is een aantal jaren geleden geïdentificeerd. 'Dat moet een bisschop zijn', vertelt Van der Vliet, die aan de Universiteit Leiden onderzoek doet naar het (historische) Koptische christendom. 'Waarschijnlijk zelfs een aartsbisschop: Georgios (overleden in 1113). Vanwege zijn positie had hij niet alleen grote kerkelijke macht, maar was hij ook een belangrijk bestuurder.'

Christelijk graf met hoog farao-gehalte
De crypte is waarschijnlijk voor hem gebouwd en werd 20 jaar geleden ontdekt door een Poolse onderzoeksgroep. In het jaar 2000 begonnen archeologen met het bestuderen van de lichamen en de teksten op de muur.

Die teksten zijn volgens Van der Vliet bijzonder interessant. 'En redelijk onconventioneel. Ze zijn aangebracht aan de binnenkant van het graf. Dat kom je in de christelijke traditie zelden tegen, het is meer Egyptisch.' Veruit de meeste christelijke stromingen plaatsen hun rituele teksten aan de buitenkant van het graf. 'De moderne grafsteen staat ook in die traditie. De bijbeltekst vind je op de grafzerk, niet in de binnenkant van de kist.'

Jezus stuurt de haan des doods
Nog opmerkelijker is de inhoud van die teksten. In één van de verhalen vaart Maria samen met haar zoon Jezus op ten hemel. Van der Vliet: 'Dat kom je in de Bijbel niet tegen.' In een andere tekst maakt Maria geen hemelvaart, maar sterft ze. De dood verschijnt op commando van Jezus en heeft de gedaante van een haan.

Wacht even, een haan? 'Eigenaardig hè', lacht Van der Vliet. 'Dit is wel erg magisch. Naar de betekenis van die figuur is het gissen. Misschien wilde de verteller van het verhaal duidelijk maken dat de overledene niet bang hoeft te zijn voor de dood. De haan is ongevaarlijk, een soort vleesgeworden geruststelling.'

De koptoloog vertaalde de teksten onlangs naar het Nederlands. NINO, het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, publiceert de vertaling binnenkort in een bundel. 'De tekst is liturgisch. Hij moest de overledene begeleiden naar het hiernamaals. Daarom is Maria ook zo nadrukkelijk aanwezig: haar dood werd gezien als de best mogelijke manier om te sterven.'

Makuria was afwijkend, maar niet obscuur
Net als apocriefe bijbelboeken en sommige vroegchristelijke teksten wijken deze verhalen sterk af van het algemeen bekende christendom. Van der Vliet: 'Ze bewijzen dat het christendom niet altijd zo afgebakend was als velen denken. Deze verhalen zijn inderdaad onconventioneel, maar de kerk van Makuria behoorde wel tot het koptische patriarchaat van Alexandrië. Dat was het grote kerkelijke centrum. Zo obscuur was de kerk dus niet.

Toch lijken de verhalen over Maria (haar hemelvaart en haar overlijden) met elkaar in tegenspraak. 'Dat valt wel mee', vindt Van der Vliet. 'Feiten waren destijds niet zo belangrijk.'

Restanten van de Kerk van de Granieten Zuilen in Oud-Dongola.Beeld Wikimedia
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden