Wat beluistert Indonesië in de toespraak van de koningin?

De auteur is emeritus-hoogleraar wijsbegeerte aan de Vrije Universiteit.

Een rol daarbij spelen het duidelijk afstand nemen van de aandrang om vooral excuus aan te bieden voor de gevoerde koloniale oorlog, de aandrang om zaken als mensenrechten naar voren te brengen vooral waar het ging om de aankondiging van politieke executies, de indruk dat de ontvangst in Jakarta, voorzichtig geformuleerd, onhoffelijk was, de eindeloos gevoerde discussie of de reis niet op 17 augustus had moeten beginnen en vooral de mening van een aantal belangrijke dagbladen dat de ontvangst van de toespraak van Hare Majesteit in Jakarta als een 'debâcle' beoordeeld moet worden.

In enkele korte kanttekeningen wordt hieronder gepoogd iets van het Indonesische gezichtspunt aan te geven. Dat blijft een hachelijke zaak - het gaat inderdaad om iets dat wij een wajangspel zouden noemen -, ook al zijn deze notities gebaseerd op signalen die ons van Indonesische zijde bereiken.

In het wajangspel worden in oude verhalen gevoelens van hedendaagse mensen geprojecteerd. De grootste moeilijkheid voor de westerse toeschouwer is de dubbelzinnigheid van het spel.

In een van de meest opgevoerde stukken belichaamt de godheid Vishnu zich in de verschijning op aarde van Krishna. In heel Indonesië is onder het brede publiek bekend hoe deze laatste dan de geliefde helden bijstaat in de strijd tegen de kwade machten. Men weet hoe het zal aflopen, maar toch blijft er altijd enige dubbelzinnigheid in het telkens deels geïmproviseerde verhaal meespelen (de voorstelling duurt gewoonlijk ongeveer 8 uur!). Ook verschijnt Krishna op een bepaald moment als de wagenmenner van de held Arjuna zonder dat deze hem herkent. Daarbij komen nog de 'clowns', die na middernacht optreden, allerlei dwaasheden uitslaan, dikwijls in de vorm van dubbelzinnige kritiek op de plaatselijke en nationale overheden. Maar deze clowns, die grove taal gebruiken, zijn onschendbaar omdat zij eigenlijk de resten zijn van de oude godheden van nog voor de hindoeïstische periode.

Van Soekarno is bekend dat hij, als hij voor een politieke beslissing stond, eerst mediteerde terwijl hij naar een wajangvoorstelling keek. President Suharto gaat op dergelijke momenten veelal naar het vulkanische Djengplateau om in oude Hindoetempels te luisteren naar bovenmenselijke stemmen. En dat alles toch in een Islamitisch land. Maar ook dat is dubbelzinnig. Een Indonesiër zei mij eens: “Als de goden het willen.” “Er is maar één God, Allah” was mijn opmerking. Zijn weerwoord was: “Ja, maar je kunt nooit weten.”

Een student in de natuurkunde vertelde hoe de Soenan (sultan) van Solo eenmaal in het jaar mediteert en dan in contact komt met de mythische 'godin van de Zuidzee' - een figuur die overal in groot aanzien staat. “Geloof je nou werkelijk als wetenschapper in de godin van de Zuidzee?” Het antwoord was verrassend: “Ja en nee.” Verrassend omdat hij, naar nader bleek, niet iets van onzekerheid, zo tussen ja en nee, aangaf, maar: honderd procent ja en tegelijk honderd procent nee!

Voor een Indonesiër is het dan ook niet vreemd dat de ene minister, van justitie, zegt dat er executies zullen plaatsvinden, terwijl de andere, van buitenlandse zaken, zegt dat dit niet zal gebeuren. De Indonesiërs zijn dan ook verbaasd dat Nederlandse ministers daar zoveel drukte over maken en een ondubbelzinnige verklaring wensen.

Misschien dat hier ook een antwoord ligt op de vraag of het koninklijk bezoek op 17 augustus had moeten plaatsvinden. Toen op 12 januari tegelijk in Den Haag en Jakarta het Genootschap Nederland-Indonesië werd opgericht, was er onder de Nederlandse Indonesië-kenners een groep die bij het hof wilde aandringen op 17 augustus. Maar tegelijk kwamen er signalen vanuit de kring rond Suharto dat de president dit juist niet wilde: de 17e moest puur Indonesisch blijven en een hoog buitenlands bezoek zou te verwarrend werken. Onlangs zei de Indonesische minister Alatas dat Suharto zelf er de voorkeur aan had gegeven dat het koninklijk bezoek op een datum na 17 augustus zou beginnen (waarover de Regeringsvoorlichtingsdienst dan weer zijn verwondering uitsprak!). Wij maken ons veelal druk over zaken waar de Indonesiërs geen enkele moeilijkheid in zien.

De term 'evenwicht' speelt een centrale rol in de Indonesische taal, trouwens ook in andere Aziatische talen zoals het Chinees en het Japans. De rol van Vishnu bij voorbeeld is om het verstoorde evenwicht tussen goeden en bozen op aarde te herstellen (via Krishna, Rama, enz.). De politici in Indonesië zijn voortdurend gericht op evenwicht en gaan daarbij dan ook dikwijls dubbelzinnig en in elk geval zeer improviserend (weinig voorspelbaar) te werk. De dubbelzinnige verklaringen over executies, soms ook over te verlenen commerciële opdrachten, kunnen ook wel eens samenhangen met het zoeken naar evenwicht in de binnenlandse politiek.

De ontvangsten, niet slechts in Jakarta, maar ook in Jokjakarta, waren qua organisatie wat erg chaotisch, zo melden de kranten. Zeker, want Nederlanders, in het algemeen westerlingen, willen weten waar zij aan toe zijn. Er moeten beslissingen genomen worden en improvisatie kan aan het begin, niet bij de uitvoering voorkomen.

In Indonesië is dat anders. Een bekende Indonesische rechter, gevraagd hoe hij van tevoren uitmaakte welke de beste beslissing was die hij zou nemen, antwoordde verbaasd: Dat weet ik van tevoren nooit, want dat besef ik pas tijdens het proces van beslissen. Daar ligt het Indonesisch besef achter, dat de vaste regels pas komen na het bereiken van een innerlijke houding van evenwicht.

Of een ander voorbeeld: wanneer iemands chauffeur geheel buiten zijn schuld in een dessa een kind overreden heeft, dan is niet de uitkering van de verzekering van het hoogste belang, maar de aansprakelijkheid van de eigenaar van de auto om een ritueel maal aan heel de familie voor te zetten (selamatan): zó pas kan op religieuze manier het verstoorde evenwicht in de kosmos hersteld worden.

Dat door Nederland geen excuus aangeboden diende te worden is vanuit Indonesisch gezichtspunt ook vanzelfsprekend. Allereerst al omdat voor de Indonesiërs er veel dieper grijpende gebeurtenissen op de strijd met Nederland gevolgd zijn: die van het vermoorden van de Indonesische generaals en de erop volgende massamoorden van de van communisme verdachte Indonesiërs. Een politiek excuus kan noch het een, noch het ander repareren, want het grijpt 'kosmisch' niet diep genoeg achter de gebeurtenissen. En 'kosmisch' wil hier zeggen, dat de wortel in de nieuwere Indonesische geschiedenis is het totale herstel van de eenheid van het volk in de geest van de onafhankelijkheidsverklaring van 17 augustus 1945!

Merdeka, dat is het woord dat de diepste motivatie raakt van de Indonesische identiteit. Met alle dubbelzinnigheden, ook rond de persoon van de president. Net als de 'verzoening' voor de dood van het overreden kind en net als het bijna mystieke besef van het noodzakelijke evenwicht bij de vermelde rechter ligt hier iets onaantastbaars. Alle Indonesische politici, maar ook de gewone dessabewoner kijkend naar het wajangspel zijn zich daarvan, veelal onuitgesproken, bewust.

Te eenduidig

Tegen deze achtergrond wordt duidelijk waarom de zo evenwichtige toespraak van de koningin bij Indonesiërs zo slecht overgekomen is: de toespraak, wellicht ook het optreden van de adviseurs en begeleidende politici, was te eenduidig, te weinig subtiel-dubbelzinnig, te eenzijdig Westers.

Geven we een enkel voorbeeld. Het fraai gepolijste overzicht van de koloniale geschiedenis, bovendien gevolgd door oprecht leedwezen over aangebracht leed, was juist, maar liet niet de dubbelzinnigheid van deze jongste geschiedenis zien. Welke dan? Leg er eens een schoolboekje voor de Indonesische basisscholen naast: portretten en verhalen van de helden die door de eeuwen heen tegen de Nederlandse overheersing vochten (zoals Patimura, Cik di Tiro, Dipanegara), tevens de gestalten van de 'Proklamasi Kemerdekaan' (17-8-'45), Soekarno en Hatta; maar ook de moord op de generaals in september 1965. Men krijgt telkens weer de indruk dat deze tweezijdigheid - sympathie en verzet ten aanzien van Nederland, samen met besef van eigen telkens verstoord binnenlands evenwicht - wezenlijk zijn voor zo iets als een 'vijandige broederschap' als band met Nederland.

Welnu, dat was niet speurbaar voor Indonesisch besef in de huidige Nederlandse houding, ondanks, of misschien dankzij de vele adviseurs die naar bekend werd bij deze toespraak betrokken zijn geweest. Het was een Westers afgewogen rede, die alles miste van wat hiervoor kort aangeduid werd (gevoelvolle dubbelzinnigheid; kosmisch evenwicht; rechtvaardigheid die uit een voorafgaand gevoel voortkomt).

Dat was het meest schokkend toen de rede gewag maakt van de soevereiniteitsoverdracht, waarbij de zo sympathieke en trefzekere woorden van koningin Juliana geciteerd werden. Op zich zelf was dit een goede passage, maar deze kwam geheel verkeerd over aangezien er niet aan toegevoegd werd dat Nederland nu pas goed beseft dat de wortel van het Indonesische zelfbesef niet bij deze juridische overdracht ligt, maar in het veel omvattender vrijheidsgevoel dat besloten ligt in de proclamatie van 17 augustus 1945.

Het is bijzonder jammer dat deze kans om achter regels en uiterlijke omstandigheden door te dringen tot het hart van die feestelijke herdenking, in deze augustusdagen gemist werd.

Normen en waarden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden