Review

Wat Atget in beeld bracht, schept Salter met woorden

In 1967 publiceerde de Amerikaan James Salter (1926) de roman 'A Sport and a Pastime'. In kleine kring verwierf het de reputatie van een cultboek, maar voor het grote publiek bleef Salter een onbekende. Een verhalenbundel, vier romans en vele filmscenario's later is er aan die situatie nog niet veel veranderd. Wie zijn recente autobiografie 'Burning the Days' leest, zal zich daar des te meer over verwonderen en het tegelijkertijd beter begrijpen.

Kort na elkaar zijn beide boeken in vertaling verschenen. 'Spel en Tijdverdrijf' en 'Dwars door de dagen' laten het beeld zien van een begenadigd schrijver, die zich het meest op zijn gemak voelt in de rol van toeschouwer: “Ik vond het moeilijk, misschien moeilijker dan je op het eerste gezicht zou denken, over mezelf te schrijven”, verklaart hij in het voorwoord van 'Dwars door de dagen'. “Ik was tot de overtuiging gekomen dat de eigen persoon niet het belangrijkste is, en zo heb ik ook lange tijd geleefd.”

Het is juist die bescheidenheid die het lezen van Salters memoires tot zo'n genoegen maakt. Omdat hij zich ervan bewust is hoe verraderlijk herinneringen kunnen zijn, vult hij zijn belevenissen aan met wat hij via anderen daarover gehoord heeft. In plaats van een lineaire tijdsbeschrijving kiest hij voor een benadering waarin de verschillende periodes min of meer over elkaar heen schuiven; cruciale herinneringen, zoals de dramatische dood van de astronauten Grissom en White, zijn voormalige collega's bij de luchtmacht, keren als leidmotieven terug.

Mindere goden zouden met een levensloop als de zijne de verleiding om zichzelf triomfantelijk in het middelpunt te plaatsen nauwelijks hebben kunnen weerstaan. Salter trad als 17-jarige in de voetsporen van zijn vader en werd toegelaten tot West Point, de befaamde militaire academie. Na die keiharde leerschool met succes doorlopen te hebben volgde hij een opleiding tot piloot bij de luchtmacht. In de Korea-oorlog voerde hij meer dan honderd gevechtsvluchten uit.

Dat leven op het scherpst van de snede, de euforie van de snelheid tegenover de permanente dreiging van een voortijdige dood, levert ongekend spannende fragmenten op, die nergens ontsierd worden door een misplaatst gevoel voor heroïek. Salter bewaart voldoende afstand om die gebeurtenissen te kunnen relativeren. Op zijn 32ste heeft hij het allemaal wel gezien en neemt hij ontslag. Dit keerpunt in zijn leven betekent het begin van zijn schrijversloopbaan. Naast het schrijven van verhalen en romans houdt hij zich ook tien jaar lang bezig met filmscenario's, een periode die in zijn autobiografie uitgebreid aan bod komt.

Het zijn niet de geringsten uit het filmwereldje met wie hij zaken doet: als scenarioschrijver en regisseur werkt hij met sterren als Robert Redford en Roman Polanski. Hij verkeert met literaire coryfeeën als Irwin Shaw, Norman Mailer en Joseph Heller en is kind aan huis bij de Europese beau monde.

Hoewel gefascineerd door het succes van deze 'goden', is hij net zo sterk geïnteresseerd in de tragiek van al die briljante geesten die hun belofte niet waar konden maken, mensen die de roes van de roem gekend hebben maar toch geëindigd zijn in de goot.

Zijn eigen scenario's komen ondertussen maar moeilijk van de grond. Kwaliteit blijkt geen garantie voor succes: vaak sneuvelen ze als gevolg van een ondoorzichtige competentiekwestie tussen regisseur en producent, en als een script die strijd overleeft, is er weer een acteur die het laat afweten waardoor het hele project op losse schroeven komt te staan. Salter ziet het als een vingerwijzing van het noodlot: “En zo verdween de schim die ik eigenlijk was uit het zicht”, schrijft hij berustend.

De trefzekere stijl waarin hij zijn levensverhaal optekent, maakt echter onomstotelijk duidelijk dat hij als schrijver beslist niet mislukt is. Zijn roman 'Spel en Tijdverdrijf' toont dat nog eens ten overvloede aan. “Ik had de ambitie om iets te schrijven dat 'lubrica y pura' was, wellustig maar zuiver”, noteert hij in zijn autobiografie. Het resultaat is ernaar.

'Spel en Tijdverdrijf' is het verhaal van een hartstochtelijke liefde tussen Phillip Dean, een Amerikaanse student, en Anne Marie Costallat, een Frans burgermeisje. De verteller, een iets oudere kennis van Dean, is een fictionele kunstgreep van de schrijver, die zichzelf in beide personages geprojecteerd lijkt te hebben: “Ik vertel de waarheid niet over Dean”, zegt de verteller. “Ik verzin hem. Ik schep hem vanuit mijn eigen onvolkomenheden, dat moet u altijd onthouden.”

Het decor switcht van de mondaine salons in Parijs naar het in herfstnevelen gehulde Autun in de provincie. Op een uiterst sensitieve manier weet Salter de sfeer van dat soort plaatsen te schilderen. Met een scherp oog voor alledaagse maar tekenende details creëert hij met woorden wat de beroemde fotograaf Atget ooit in beeld bracht met zijn duizenden foto's van een Parijs dat niet meer bestaat.

De melancholie sijpelt tussen de regels door en hoewel de geliefden steeds heftiger de grenzen van hun relatie verkennen, hangt de afloop 'als een onuitgesproken vonnis' al die tijd boven hun hoofd. Ze reizen van hotel naar hotel, beproeven hun geluk in het casino, maar ze kunnen hun noodlot niet ontvluchten.

“Kunst is, in zekere zin, het leven even tot stilstand brengen, de tijd redden”, schrijft Salter in zijn autobiografie. Met 'Spel en Tijdverdrijf' is hij daar op buitengewone wijze in geslaagd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden