Interview

Wat als Hitler kunstenaar was geworden?

Jeroen Hopster: 'Door 'wat als'-vragen wordt een hartverscheurende oorlog tragischer, een vrede kostbaarder.' Beeld Patrick Post
Jeroen Hopster: 'Door 'wat als'-vragen wordt een hartverscheurende oorlog tragischer, een vrede kostbaarder.'Beeld Patrick Post

Niets is vanzelfsprekend, zegt filosoof en historicus Jeroen Hopster. Het besef dat de geschiedenis ook anders had kunnen lopen, bewijst: 'Onze keuzes doen ertoe.'

Twee keer meldde Hitler zich aan voor de kunstacademie in Wenen. Twee keer werd hij geweigerd. Wat als de aanstichter van de Holocaust zich wel als kunstenaar had ontpopt: hoe had de twintigste eeuw er dan uitgezien? Een nutteloze vraag, zou menig historicus zeggen. De geschiedenis heeft zich al voltrokken: de rest is speculatie. Onzin, vindt filosoof en historicus Jeroen Hopster. In zijn nieuwe boek 'De Andere Afslag' buigt hij zich over de 'wat als'-vragen van ons verleden. Waarom? "Door verschillende historische mogelijkheden te overwegen, stel je de vanzelfsprekendheid van het heden ter discussie."

De erkenning dat het leven, de wereldgeschiedenis en de evolutie anders hadden kunnen lopen, leidt tot emotionele verdieping, zegt Hopster. Wat wij doen, doet ertoe. "Je bent meer dan een speelbal in een onvermijdelijk lot dat boven je uittorent."

Het is toeval dat wij mensen als soort, maar ook als individuen bestaan, schrijft u. Het had gemakkelijk anders kunnen lopen. Moet ik nu twijfelen aan de waarde van mijn bestaan?

"Veel mensen vinden betekenis in het idee dat zij op de wereld zijn met een noodzakelijke bestemming. Het leven hoort op een bepaalde manier te lopen. Ik wil daar een ander idee tegenover zetten. We leven in een wereld van mogelijkheden, de toekomst is niet voorbestemd. Maar we leven maar één keer: je hebt slechts één kans om een van die mogelijkheden te verwezenlijken. Die gedachte van eenmaligheid geeft gewicht aan ons bestaan. Onze keuzes doen ertoe."

Ik ben in Nederland geboren - niet in Frankrijk. Dat was geen bewuste keuze, maar dom toeval. Een groot gedeelte van ons leven wordt toch beïnvloed door toevalligheden?

"De manier waarop je in het leven komt, is toeval. Dat de samensmelting van het zaad- en eicelletje van je ouders tot jou heeft geleid, was niet voorbestemd. Wanneer dit opnieuw zou gebeuren, zou er waarschijnlijk een totaal ander persoon uitkomen. Dit geldt ook voor de plek en het gezin waarin je bent geboren: die zijn in het beginsel toevallig. Maar eenmaal geboren, is het pad dat je volgt niet helemaal willekeurig. Door het maken van keuzes, stippel je deels je eigen levenspad uit. Wanneer je je daar bewust van bent, denk je na over verschillende mogelijkheden en stel je 'wat als' -vragen over de toekomst."

Maar u richt zich juist niet op de toekomst: u kijkt naar de 'verloren' mogelijkheden van het verleden. Wat is daar het nut van?

"Denk aan Sverre Lunde Pedersen, de Noor die viel tijdens het wereldkampioenschap schaatsen dat vorige week plaatsvond. Hij had de wereldtitel voor het grijpen, maar liep deze mis door een stom foutje. Waarom is de Noor zo teleurgesteld? Juist omdat hij die titel met gemak had kunnen winnen. Spoel de tijd tien minuten terug, maak een kleine verandering en hij had hetzelfde foutje niet gemaakt.

"Het besef dat het met groot gemak anders had kunnen lopen, draagt bij aan zijn teleurstelling. 'Wat als'-vragen versterken onze emoties. We krijgen meer besef van het gewicht van de keuzes die we maken, maar ook van de pech of het geluk dat ons overkomt."

Dat is toch helemaal niet prettig?

"Niet altijd - en ook niet altijd nuttig. Wat eenmaal gebeurd is en niet meer te veranderen valt, hebben we te accepteren. Maar wanneer je 'wat als'-gedachten teveel tempert, hou je er een vervlakte belevingswereld op na. De emoties die gepast zijn op een bepaald moment - teleurstelling, verdriet, maar ook opluchting - gooien we dan niet meer in de strijd. Ik pleit voor die emoties: ze zijn onderdeel van ons en geven kleur aan het leven. Ook al is dat soms tragisch."

In de geschiedschrijving worden 'wat als' - vragen vaak weggezet als speculatief. Zelf zegt u dat het overwegen van historische mogelijkheden het heden meer kleur geeft.

"Onder historici heeft 'wat als'-geschiedenis de reputatie van nattevingerwerk. Dat klopt niet helemaal: je kunt doordacht inschatten wat historisch mogelijk was. Net als in het persoonlijke leven bieden 'wat als'-vragen ons een diepgaander begrip van historische gebeurtenissen. Een hartverscheurende oorlog wordt tragischer, een vrede kostbaarder.

"Tijdens de Cubacrisis van 1962 brak er bijna een kernoorlog uit tussen Rusland en de Verenigde Staten. Terwijl Kennedy en Chroesjtsjov verhitte telegrammen uitwisselden om dit te voorkomen, lag voor de kust van Cuba een Russische onderzeeër die geen radiocontact meer had met Moskou. Door het lawaai van Amerikaanse dieptebommen dacht de Russische bemanning dat de oorlog al was begonnen. Het is dat één van de drie officieren weigerde het commando te geven, of de onderzeeër had een kernkop afgevuurd op de Amerikaanse vloot die boven hem lag.

"Op dat moment was de wereld één commando van een kernoorlog verwijderd. Dat inzicht biedt een les voor het heden: we moeten op onze tellen passen. Het resultaat van de geschiedenis is niet vanzelfsprekend. Dit had met gemak anders kunnen lopen. Dat besef kan ons in de huidige tijd motiveren om bepaalde zaken kritisch te bevragen en actie te ondernemen."

We moeten beseffen dat we de wereld kunnen veranderen?

"Het besef dat de dingen anders hadden kunnen lopen, impliceert dat het idee dat de wereld maakbaar is. Ook in het heden hebben we verschillende opties."

De Cubacrisis is een uniek moment in de geschiedenis. Het mogelijke uitbreken van een kernoorlog ligt niet vaak op de schouders van een individu.

"Nee, maar oorlogen zijn - net als verkiezingen - wel typisch gebeurtenissen die betrekkelijk gemakkelijk anders hadden kunnen uitpakken, vaak met grote gevolgen. Neem de Amerikaanse Burgeroorlog. Wat als dit conflict op een wapenstilstand was uitgelopen? Met twee Verenigde Staten - een noordelijke en een zuidelijke - was de wereldgeschiedenis waarschijnlijk heel anders verlopen. Het is maar zeer de vraag of twee aparte federaties op dezelfde manier de wereldoorlogen beïnvloed hadden. Hoe had Europa er nu dan uitgezien?

"En misschien had het voortbestaan van de slavernij in de zuidelijke staten, wellicht ook de slavernij in andere landen langer in stand gehouden. Het uitdenken van alternatieve scenario's laat zien dat we soms enkele stappen verwijderd waren van een totaal onherkenbare wereld."

Het zuiden was al snel geen aannemelijke winnaar in de Amerikaanse Burgeroorlog. Gaat het u meer om het gedachte-experiment dan de historische waarschijnlijkheid?

"De waarschijnlijkheid hangt af van het moment. Aan het einde van het conflict was een zuidelijke overwinning onwaarschijnlijk, maar aan het begin was de situatie anders. Het is dus meer dan een gedachte-experiment alleen: er zijn altijd verschillende historische mogelijkheden. Ik geloof niet dat wij in het jaar 1800 al voorbestemd waren dit gesprek te voeren, net als dat ik niet geloof dat de Amerikaanse Burgeroorlog van tevoren al beslist was."

Het verloop van de geschiedenis is niet voorbestemd, zegt u. Moet dit ons motiveren?

"In ons eenmalige leven is heel veel mogelijk. We kunnen verschillende paden bewandelen en dat geeft gewicht aan het pad dat we kiezen: als individu en als samenleving. Ja, het verleden had anders kunnen verlopen. Maar de geschiedenis is uitgespeeld, hoe verdrietig dat soms ook is. De toekomst ligt niet vast - daar kunnen wij wel macht over uitoefenen. Net als onze voorgangers, kunnen wij de geschiedenis van morgen veranderen."

Hitler werd twee keer afgewezen door de kunstacademie. In uw boek onderzoekt u de mogelijkheid dat hij wel was aangenomen. Denkt u dat Hitler dan geen genocide had gepleegd?

"Dat durf ik niet met zekerheid te zeggen. Tijdens het schrijven van dit boek, ben ik tot het besef gekomen dat veel historische ontwikkelingen een redelijk voorspelbare verloop hebben. Wanneer je de wereldgeschiedenis op verschillende plekken bekijkt, gebeuren bepaalde dingen telkens opnieuw: kleine dorpen worden grote steden, religies krijgen een belangrijke rol, mensen voeren oorlog. Het zijn de details die in de sfeer van het toeval liggen: de goden die aanbeden worden, de talen die gesproken worden, de unieke dynamiek van oorlogen.

"De persoon Hitler zou heel goed een detail in de wereldgeschiedenis kunnen zijn, en zijn afwezigheid zou de Tweede Wereldoorlog wellicht niet voorkomen, maar wel veranderd hebben. Of de kunstacademie dat verschil gemaakt had, blijft een vraag."

Jeroen Hopster, 'De Andere Afslag: Hoe had het leven anders kunnen lopen?' AUP, 232 pagina's, 19,99 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden