Wat als het anders was gelopen?

Herhaaldelijk dood, voortdurend geboren

De roman 'Leven na leven' van de Engelse bestsellerauteur Kate Atkinson (1951) is gebaseerd op een gedachtenexperiment dat iedereen wel eens op zijn eigen leven toepast: wat als het zus was gelopen in plaats van zo? If-history, noemen we dat: de geschiedenis die niet heeft plaatsgevonden maar die er had kunnen zijn.

Een aantal jaren geleden schreef Philip Roth de roman 'Het complot tegen Amerika'. Daarin worden de Verenigde Staten door een nazi- gezinde president geregeerd. Spannend omdat zoiets een totaal ander verloop van de wereldgeschiedenis oplevert.

Kate Atkinson houdt het huiselijker. Haar hoofdpersoon Ursula Todd krijgt telkens de kans om na haar dood haar leven te hernemen. Wat dat betreft had deze roman net zo goed 'Leven na leven na leven' et cetera kunnen heten.

Ursula herleeft een keer of tien en een van de gevolgen van deze voortdurende tweede, derde en vierde kansen is dat je volstrekt onzeker raakt over haar ware leven. Wat heeft ze meegemaakt en wat niet?

In eerste instantie wordt Ursula in 1910 dood geboren. Einde verhaal. Maar wat als ze nu niet dood geboren wordt, zo gaat het verhaal verder; dan groeit ze op in een min of meer gelukkig gezin maar helaas, op vierjarige leeftijd verdrinkt ze. Wat als ze nu niet verdronken was? Dan was ze verder opgegroeid en een paar jaar later van het dak gevallen, dood. En zo niet, dan was ze in haar puberteit verliefd geworden op haar Joodse buurjongen. Enzovoort.

Atkinson onderzoekt alle mogelijkheden van het leven van Ursula, die bijvoorbeeld trouwt met een heuse sadist, via via op miraculeuze wijze in Hitlers Berghof te Berchtesgaden verzeild raakt, o nee, in Londen de bombardementen meemaakt en sterft, of nee, in Berlijn belandt en daar gebombardeerd wordt. Op enig moment schiet ze zelfs, als vriendin van Eva Braun, Hitler dood (en wijzigt ze aldus, net als bij Philip Roth, de loop van de geschiedenis drastisch). Ten slotte wordt ze toch weer, net als in het begin, dood geboren. Een mensenleven biedt, kortom, een waaier aan totaal uiteenlopende mogelijkheden.

Atkinson exploreert wat er gebeurt als de geschiedenis steeds net iets anders uitvalt. Het opmerkelijke is dat je, ondanks de vele, vaak spannende levens die Ursula leidt, wel degelijk een stabiele karakterontwikkeling meemaakt. In zekere zin wordt haar leven slechts zo nu en dan onderbroken door een tijdelijke dood. Ze is een intelligent buitenbeentje, maar ze weet niet goed hoe ze moet leven, ze zoekt de liefde, vindt die niet, krijgt een kind dat ze weer kwijtraakt, vertoont met haar citeerdrift een neiging tot snobisme. Het is, kortom, al met al toch een vol leven en een vol karakter.

'Leven na leven' is niet zomaar een literair gedachtenexperiment, het is ook een boek over de psychologie van de mens, over zijn geheugen dat zo nu en dan hapert waardoor het lijkt alsof hij dingen wel of juist niet meemaakt.

In een van haar vele levens ontmoet Ursula een dokter die haar uitlegt hoe het zit:

"'Vanuit een meer wetenschappelijk standpunt bekeken', zei hij, 'vertoont het deel van je hersenen dat verantwoordelijk is voor het geheugen misschien een klein gebrek, een neurologisch probleem waardoor je denkt dat je ervaringen worden herhaald. Alsof er iets is vastgelopen.' Ze ging niet echt telkens dood om opnieuw te worden geboren, zei hij, dat dácht ze alleen maar. Ursula begreep niet wat het verschil was. Was ze vastgelopen? En als dat zo was, waar dan?"

In deze visie hebben we dus te maken met een patiënt die diverse levens denkt te leven. Ach, je kunt dit boek op vele manieren lezen. Als experiment met het leven, of met levens, is het vooral geslaagd omdat Atkinson zo spits en onderkoeld schrijft, met steeds nuancerende terzijdes, alsof ze de lezer bij alle verrassende ellende gerust wil stellen.

Zelfs de helse scènes in de oorlogsschuilkelders in Londen en Berlijn klinken bij haar in zekere zin luchtig. De vraag is of dat gepast is, maar het maakt in elk geval dat je dit boek leest als een trein.

Mij deed 'Leven na leven' geregeld denken aan een volwassen variant van Engelse jeugdromans als 'De vijf' van Enid Blyton en J.K. Rowlings Harry Potter-boeken. Heel aangenaam allemaal en typisch Brits. Je zou er denk ik een aansprekende televisieserie van kunnen maken, en dat is niet bedoeld als onderhuidse kritiek.

Kate Atkinson: Leven na leven. (Life After Life) Vertaald door Inge Kok. Atlas Contact, Amsterdam; 529 blz. euro 21,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden