Column

Wat als de Navo met het Warschau Pact was begraven?

De Russische premier Dmitri Medvedev en president Vladimir Poetin. Medvedev zei in 2009: "Er is niets waargemaakt van wat ons was verzekerd, namelijk dat er geen sprake zou zijn van een eindeloze uitbreiding van de Navo in oostelijke richting en dat steeds rekening zou worden gehouden met onze belangen." Beeld ap

O, hoe rooskleurig zag de toekomst van Europa eruit! Het was de zomer van 1991, en de onttakeling van het Sovjet-rijk begon formele vormen aan te nemen. In Praag, waar ik net begonnen was als correspondent, werd het Warschau Pact officieel dood verklaard. Alle regeringsleiders van het communistische bondgenootschap waren aanwezig om hun handtekening te zetten, behalve Gorbatsjov, blijkbaar toch geschrokken van zijn dadendrang. In zijn plaats tekende Sovjet-vice-president Janajev.

Het was het einde van een tijdperk, maar ook - dacht iedereen - het begin. De Hongaarse premier Antall zei dat een 'slecht huwelijk' voorbij was en dat nu een periode van 'vriendschap' kon beginnen, en Janajev schetste zelfs de contouren van een continent zonder militaire organisaties: "Nu de Koude Oorlog voorbij is, verwacht ik niet dat de Navo het Warschau Pact lang zal overleven."

Hoe anders is het gelopen. In Europa speelt zich nu een oorlog af om de vraag hoever de grens van de Navo reikt; niet formeel, maar het scheelt niet veel: de Oekraïense premier Jatsenjoek stelde vorige week wel voor het lidmaatschap van de verdragsorganisatie aan te vragen en zijn land is wat Navo-topman Rasmussen betreft welkom. Rusland voelt zich sowieso belaagd door het Westen, of dat nu is in de vorm van de EU of de Navo, en na het 'verlies' van de Baltische en Oost-Europese landen is voor Moskou de maat vol: Oekraïne moet behouden blijven.

Geen afspraken zwart op wit
De Russen zeggen bedrogen te zijn door het Westen. De Navo mag nooit van plan zijn geweest zichzelf op te heffen, de organisatie zegde na de val van de Muur wel toe niet uit te zullen breiden in oostelijke richting. Die belofte is gebroken, aldus Moskou. Zoals toenmalig president Medvedev (nu premier) in 2009 zei: "Er is niets waargemaakt van wat ons was verzekerd, namelijk dat er geen sprake zou zijn van een eindeloze uitbreiding van de Navo in oostelijke richting en dat steeds rekening zou worden gehouden met onze belangen."

Medvedev beriep zich op afspraken die werden gemaakt bij de hereniging van Duitsland. Deze afspraken staan nergens zwart op wit, maar het kan niet ontkend worden dat Moskou in 1990 werd overgehaald in te stemmen met de hereniging van Duitsland door de verzekering dat de voormalige DDR geen deel uit zou gaan maken van het Navo-grondgebied. De Duitse minister van buitenlandse zaken Genscher beloofde het in een gesprek met zijn Sovjet-collega Sjevardnadze en de Amerikaanse minister Baker zei het tegen Gorbatsjov: "De jurisdictie van de Navo-troepen zal geen centimeter naar het oosten verschuiven."

Sovjet-heimwee
Strikt genomen ging dit alleen over de DDR, op dat moment waren de andere Oostbloklanden gewoon nog lid van het Warschau Pact. Maar het is niet vreemd dat Moskou hierin een uitspraak heeft gehoord over al haar vroegere onderdanen. De vraag is dus waarom het zo anders is gegaan dan vriend en vijand in die dagen voorzagen. Was het de Sovjet-heimwee van Poetin die de Navo ertoe noopte toch over te gaan tot uitbreiding? Of is het andersom en wakkerde de Navo-uitbreiding de Sovjet-heimwee van Poetin aan? Hoe zou Europa eruit hebben gezien als de Navo met het Warschau Pact was begraven? En er een nieuw, gezamenlijk veiligheidssysteem op poten was gezet?

Het is een 'als'-vraag die voor de actualiteit weinig zin meer heeft, maar ik heb het gevoel dat we hier stuiten op een gemiste kans.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden