Was Thomas More's 'Utopia' bij nader inzien geen satire?

SEBASTIEN VALKENBERG

De schrijver

Emeritus-hoogleraar filosofie, de eerste Denker des Vaderlands. Zeg maar eens iets over Hans Achterhuis wat de Trouw-lezer nog niet weet. Toch is het humanistische tijdschrift Waardenwerk daarin geslaagd door Achterhuis onlangs uit te roepen tot 'onze nationale anti-utopie-filosoof'. Inderdaad, als geen ander heeft hij gewaarschuwd voor de verlokkingen die uitgaan van utopieën. De perfecte typering dus. Tot voor kort dan, want toen verscheen 'Koning van Utopia', waarin de auteur uitlegt waarom hij opnieuw inspiratie kreeg om utopisch te gaan denken.

Zijn ambitie

Terug naar de tekentafelpolitiek die de twintigste eeuw heeft bepaald? Nee, zegt Achterhuis resoluut. 'Ik wil er geen misverstand over laten bestaan dat de grote utopie van een totaal andere samenleving voor mij nog steeds uit den boze is.' De kans op excessief geweld - zie het nazisme en communisme - is te groot. Op bescheiden schaal zijn er echter sociale experimenten nodig om het kapitalisme op afstand te houden; hetzelfde kapitalisme waarover Achterhuis een paar jaar terug ook schreef. 'Koning van Utopia' gaat verder waar 'De utopie van de vrije markt' (2010) stopte.

Het resultaat

Dat is tamelijk teleurstellend. 'Hoe meer een auteur een door hem bedachte utopie wil stofferen', zegt Achterhuis, 'hoe onhoudbaarder en vervreemdender zijn tekst vaak wordt.' Utopieën moeten met andere woorden niet te concreet worden, zoals ook blijkt als Achterhuis zelf aan het stofferen slaat.

Hoe ziet zijn partiële utopie eruit? Hij noemt het franciscaner milieuproject Stoutenburg als voorbeeld. Een groep vrijwilligers leeft in een commune en wil in harmonie leven met de natuur. Dus kweken ze groente en fruit in de ecologische moestuin. Wellicht lijkt het erop dat ze zich terugtrekken uit de consumptiemaatschappij waarin economische groei belangrijk is. Of zoals Achterhuis het wil: ze vorderen een domein terug op de vrije markt. Het is echter de vraag hoe lichtend dit voorbeeld is. Wat als de oogst mislukt? Dan is het prettig dat er supermarkten zijn - gedreven door een winstoogmerk - waar de Stoutenburgers terechtkunnen. De commune kan slechts bestaan dankzij het kapitalisme.

Maar wellicht is een alternatief voor de bestaande maatschappelijke ordening te veel gevraagd; als burgers zich hier af en toe maar aan kunnen onttrekken. Alleen dan dient zich de vraag aan waarom je nog zou spreken over een utopie. Een belangrijke karakteristiek, weten we uit Achterhuis' eigen 'De erfenis van een utopie' (1998), is het holisme: de hele samenleving moet op de schop, niet enkele deelgebieden.

Reden om dit boek niet te lezen

Achterhuis neemt een nogal lange aanloop. Hij begint zijn boek met een uitvoerige herinterpretatie van Thomas More. Diens 'Utopia' (1516) geldt als een van de kernteksten uit het genre der utopieën. Onterecht, als het aan Achterhuis ligt. Hij geeft toe het boek jarenlang ook te hebben gelezen als een blauwdruk voor de ideale samenleving waarin het individu het telkens aflegt tegen het collectief. Zo zouden ernstig zieken hun leven moeten beëindigen, omdat ze een last zijn voor anderen. Maar hoe serieus was More, vraagt Achterhuis zich af. Schreef hij bij nader inzien geen satire? Zou kunnen, hoewel niet helemaal duidelijk wordt welke maatschappelijke misstand Utopia op de hak neemt. Daarbij is deze nieuwe interpretatie vooral voer voor filologen, minder voor filosofen.

Reden om dit boek wel te lezen

Ook al mist de nieuwe Achterhuis de statuur van neoklassiekers als 'Het rijk van de schaarste' (1988) en 'Met alle geweld' (2008), het is nog steeds een lezenswaardig boek. Dat komt door de vele verwijzingen naar krantenstukken en andere opiniebijdragen. Achterhuis zelf: 'Mag ik [...] bekennen dat er geen literair of filosofisch genre is waar ik een grotere hekel aan heb dan de zeer algemene en vaak abstracte cultuur- en techniekkritiek?' Die vorm van kritiek tref je bij hem dan ook niet aan. Wellicht ben je het met hem oneens, maar de kritiek van Achterhuis is altijd geworteld in de actualiteit. Weinigen weten de tijdgeest zo in woorden te vangen als hij.

Koning van Utopia

Hans Achterhuis

uitgeverij Lemniscaat, 200 blz. euro 14,95

**

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden