Was Louis Couperus een ingewijde in de esoterie?

De Tilburgse schilder Marc Mulders afficheert zichzelf nadrukkelijk als katholiek kunstenaar, wat opmerkelijk genoeg zijn doorbraak in de hoogste regionen van de kunstwereld niet heeft verhinderd. Maar onlangs liet hij zich uitschrijven uit de rooms-katholieke kerk. „Onze Lieve Heer heeft jou en mij een geweten gegeven om naar te handelen. Dat heb ik met mijn uitschrijven gedaan. De schaamte werd me te groot”, zegt hij in een interview in Volzin.

De directe aanleiding was, net zoals bij de Nijmeegse ethicus Jean-Pierre Wils, die zich in januari liet uitschrijven, de affaire-Williamson. Ongepast, vindt Mulders, dat de paus de excommunicatie van deze ultraconservatieve, Holocaust-ontkennende Pius X-bisschop heeft opgeheven. Maar ook het ’wegjagen’ door de paus van aidslijders en homoseksuelen stuit de kunstenaar tegen de borst.

„Ik geloof in Jezus’ voorbeeld. Hij heeft voor ons geleefd en voor ons geleden. In de tragiek van dat vastgenagelde lichaam is een enorm manifest aanwezig: liefde voor je naaste.” Maar waar de kerk zou moeten inspireren tot naastenliefde, neemt ze volgens Mulders de vorm van een sekte aan: ze sluit uit en wijst af, toont geen naastenliefde maar juist liefdeloosheid.

Mulders’ uitschrijving heeft alleen te maken met de lijn van de kerk, niet met zijn eigen gelovigheid. „Ik blijf katholiek door mijn doop en door mijn wil. Mijn wil is een verlengstuk van mijn vrije geest, mijn geweten. Als mijn clubleiding, het Vaticaan, zich meer en meer als een wereldvreemde sekte gedraagt door moslims, homoseksuelen en protestanten af te wijzen, kan ik dat niet verenigen met de kern van het gelovig zijn: naastenliefde en verzoening.”

Is het mogelijk dat de schrijver Louis Couperus een ingewijde was in de ’geheime’ kennis der esoterie? Caroline de Westenholz, gepromoveerd op Couperus en voorzitter van de Stichting Louis Couperus Museum in Den Haag, schrijft in Bres dat de auteur in elk geval ruim kennis heeft kunnen nemen van literatuur over gnosticisme, hermetisme, kabbala en alchemie, waarover eind negentiende eeuw veel werd gepubliceerd.

In Couperus’ roman ’De berg van licht’ (1906) maakt de lezer kennis met Hydaspes de Magiër, de leraar van de jonge zonnepriester Bassianus, de latere keizer Heliogabalus. Deze moet terugstreven naar de ’originele androgyne staat van de mensheid’:

’Moet de Uitverkoren Ziel eerst terug streven tot dien menschelijkeren vorm: de vorm der Tweeslachtigheid...’.

De opdracht van Hydaspes aan zijn leerling Bassianus staat volgens De Westenholz in de traditie van het vinden van de steen der wijzen in de alchemie, een traditie die via de gnostici en de hermetica terugvoert tot het oude shivaïsme (Shiva was de oorspronkelijke goddelijke androgyn). Daar ligt volgens haar de historische oorsprong van het streven naar androgynie, dat in de hellenistische periode vanuit India zijn weg vond in gnostische stromingen in het Midden-Oosten. In de gnostiek werd de originele androgyn die aan het begin van de schepping zou hebben gestaan, geïdentificeerd met de Christus. Zo kon het beeld ontstaan van een androgyne Messias, die de eenheid zou herstellen, waar de dualiteit heerste.

Maar betekent het opvoeren van androgynie in ’De berg van licht’ nu ook dat Couperus zelf een adept was van de esoterie? De Westenholz durft het niet te zeggen, maar pleit voor een grondig onderzoek, in het kader van de esoterische traditie, van ál Couperus’ werk. „Helaas”, schrijft ze, „wordt er over esoterie in academische kringen nog steeds erg lacherig gedaan, voornamelijk omdat critici er weinig tot niets van afweten.” Ze heeft voor deze enorme klus inmiddels in Wouter Hanegraaff, hoogleraar westerse esoterie aan de Universiteit van Amsterdam én groot fan van het werk van Couperus, aan haar zijde gevonden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden