Opinie

Was Jezus ‘gewoon mannelijk’? Dat is maar zeer de vraag

Jezus verdrijft de handelaren uit de tempel, een schilderij van Jacob Jordaens. Beeld Wikimedia
Jezus verdrijft de handelaren uit de tempel, een schilderij van Jacob Jordaens.Beeld Wikimedia

Per tijd en cultuur verschilt het wat ‘man’ en ‘vrouw’ betekent, aldus hoogleraar Peter-Ben Smit. In de eerste eeuw, de tijd van Jezus, betekende het woord ‘man’ iets anders dan vandaag.

Was Jezus nu wel of geen man? Volgens hoogleraar Paul van Geest is het heel simpel: de ooggetuigen van Jezus hebben ‘hem toch echt als man ervaren’ (Opinie, 9 januari). Zulke reacties leggen een belangrijk probleem bloot. Van Geest en anderen lijken zich er niet van bewust wat er gebeurt als je ‘echt als man’ zegt.

Woorden als ‘man’ (en ‘vrouw’) lijken heel neutraal en objectief te zijn: je hebt dit of dat lichaam en daarmee klaar. Toch is dat niet zo. Deze woorden dragen altijd voorstellingen met zich mee van wat man of vrouw zijn betekent. Daarom zijn ze allesbehalve waardevrij. Het zijn zelfs heel normatieve begrippen: wie man is, moet zich ook zo gedragen als voor een man ‘gewoon’ is. Wie dat niet doet, valt buiten de boot.

Tijd en cultuur

Specialisten in de genderstudies pleiten ervoor, met woorden als ‘man’ en ‘vrouw’ voorzichtig te zijn. Voordat je ze gebruikt, moet je je afvragen wat je ermee bedoelt. Ze betekenen lang niet altijd hetzelfde. Per tijd en per cultuur verschilt het wat ‘man’ en ‘vrouw’ betekent. Het is bijvoorbeeld onzinnig te doen alsof vandaag het woord ‘man’ hetzelfde betekent als in de eerste eeuw, de tijd van Jezus. Dat maakt algemene opmerkingen over Jezus ‘toch echt als man ervaren’ lastig. Voordat je zoiets zegt, moet je eerst vragen: wat maakte een man tot man in de eerste eeuw en hoe paste Jezus in dat plaatje? Wie dat weet, weet of Jezus nu wel of niet als ‘gewoon een man’ ervaren werd. Het is eenvoudig om de proef op de som te nemen.

Wat maakte een persoon echt ‘man’ of ‘mannelijk’ in de eerste eeuw van onze jaartelling? Daar ligt al gelijk een verrassing: niet je lichaam bepaalde dat. Niemand werd als man geboren, je kon alleen man worden. Je ware geslacht werd bepaald door hoe je je gedroeg, niet door je lichaam. Waar het echt om draaide, was karakter.

Dapperheid

Man zijn werd bepaald door deugden als zelfbeheersing, dapperheid of eigenschappen als autonomie of eer. Mensen met een vrouwelijk lichaam konden daarom ook als man gelden. Dat klinkt vreemd, toch was het zo. ‘Gewoon man’ betekende 2000 jaar geleden iets heel anders dan nu.

Hoe past Jezus in dit plaatje van man zijn in de eerste eeuw? Jezus is op sommige punten heel mannelijk. Hij is het toonbeeld van deugdzaamheid en treedt volstrekt zelfstandig, autonoom op.

Minder dapper

Maar hij is ook het tegenovergestelde. Hij word gekruisigd, wordt vernederd tot en met, en is uitgeleverd aan anderen. Dat is niet deugdzaam, het is nog minder dapper of autonoom. Alle geloofwaardigheid als man is Jezus zo kwijt. Dat betekent: Jezus dan wel een mens met een ‘mannelijk’ lichaam, maar hem ‘echt als man ervaren’ lukte maar met mate. Soms is hij mannelijker dan anderen, soms veel minder mannelijk.

Moderne genderstudies hebben daar een prima term voor: queer, iemand die gewoon anders is. Voor de historische Jezus past dat prima. Hij past niet in het hokje ‘gewoon man’.

De discussie over Jezus als man is een wake up call voor het gesprek over gender in Nederland. Woorden als man of vrouw zijn complex, je moet je afvragen wat je er precies mee bedoelt. Doe je dat niet, dan krijg je misverstanden, of erger: discriminatie van wie niet in het hokje past van ‘gewoon man’ of ‘gewoon vrouw’. Het gaat om veel meer dan Jezus alleen: het gaat om taalgebruik dat discriminatie vermijdt en bijdraagt aan een inclusieve samenleving.

Lees ook het opiniestuk van hoogleraar Paul van Geest: "Alle goede bedoelingen ten spijt, Jezus was toch echt een man"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden