Was het toch de Belgische Rijkswacht die in de jaren tachtig 28 mensen doodschoot?

27 september 1985: het slagveld na een overval op een Delhaize-supermarkt in Overijse. Beeld AFP

In het politie-onderzoek naar de schutters in de Belgische supermarkten werd 35 jaar lang geblunderd of bewust de andere kant opgekeken.

Het verbijsterende van de recente onthulling over de Bende van Nijvel is dat het helemaal geen onthulling is. Christiaan B., bijgenaamd ‘de reus’ die nu ineens in de schijnwerpers staat als één van de bendeleden, was twintig jaar geleden al herkend door een jeugdvriend die zijn compositiefoto had zien hangen bij een kazerne van de Rijkswacht. Hij was het absoluut: een opvallend grote man, met opvallende vierkante brillenglazen.

Christiaan was een van de verdachten van de bloedige aanslagen op Belgische supermarkten waarbij in de eerste helft van de jaren tachtig 28 mensen om het leven waren gekomen. Hij was een wapenfanaat, aldus de jeugdvriend, en had het voortdurend over staatsgrepen. 

Maar met zijn tip werd naar zijn zeggen niets gedaan. Wat door justitie wordt tegengesproken: Christiaans DNA bleek niet te matchen met de karige sporen die er van de Bende van Nijvel zijn. Maar dat pleit de man zeker niet vrij, zo wordt toegegeven.

Sterfbed

Het onderzoek naar hem wordt weer opgepakt nu, bijna twintig jaar later, een broer naar buiten is gekomen. Op de Vlaamse tv deed hij snikkend zijn verhaal: Christiaan had op zijn sterfbed bekend dat hij lid was geweest van de Bende van Nijvel. Hij is inmiddels dood, dus hij kan niet meer vervolgd worden. Hopelijk leidt de mededeling van zijn broer alsnog tot een doorbraak in het onderzoek. Maar de Belgische pers is daar uiterst sceptisch over – er is de afgelopen 35 jaar te veel geblunderd om nog optimistisch te kunnen zijn.

In al die 35 jaar zijn er diverse theorieën geweest over de samenstelling, achtergronden en motieven van de Bende van Nijvel. Van meet af aan was er de op het eerste oog bizarre veronderstelling dat de daders gezocht moesten worden in kringen van de Rijkswacht, een van de drie politiediensten die er destijds in België waren en die op militaire leest geschoeid was.

Extreemrechtse figuren

Laat Christiaan B. nou lid zijn geweest van de Rijkswacht, sterker: hij behoorde zelfs tot de elite-eenheid Diane. Dat was een geheimzinnige, zwaarbewapende anti-terreurgroep die ingezet kon worden bij ernstige misdrijven en terroristische aanslagen. Juist deze Diane-eenheid is vaak in verband gebracht met de Bende van Nijvel. Ze zou bestaan uit extreemrechtse figuren die zich niet zoveel gelegen lieten liggen aan de democratische rechtsstaat.

Compositietekeningen uit de jaren tachtig. Beeld BELGA

De van oorsprong Amsterdamse Denise Vandyck, die in 1992 met Christiaan B. in het huwelijk trad maar hem na nog geen drie maanden vanwege chronische dronkenschap ‘aan de deur zette’, zoals Vlamingen zeggen, zei deze week in het dagblad De Standaard dat haar ex er extreemrechtse standpunten op nahield. “Hij verkocht geregeld racistische praat.” Ze vertelde ook dat Christiaan uit Diane was gezet vanwege een schietincident: zijn wapen zou per ongeluk zijn afgegaan.

Er zijn meer aanwijzingen dat Christiaan B. 'de reus' is: op de dagen van de aanslagen had hij, toevallig of niet, een vrije dag opgenomen. En hij had een blessure aan zijn voet, en op beelden is te zien dat een van de aanslagplegers hinkt.

Supermarkt Colruyt in Nijvel

De Bende van Nijvel was actief in de eerste helft van de jaren tachtig. Ze is zo genoemd naar de eerste dodelijke aanslag: in 1983 op een Colruyt, een soort Aldi, in de Waalse stad Nijvel, Nivelles op z’n Frans. De groep heet in Franstalig België trouwens ‘Les tueurs du Brabant’, de moordenaars van Brabant, de provincie waarin Nijvel ligt. De dodelijkste aanslagen waren in september 1985 in het Vlaamse Overijse, nabij Brussel (vijf doden), en op dezelfde dag in het Waalse Eigenbrakel (drie doden), en zes weken later in de Vlaamse stad Aalst (acht doden); in alle drie gevallen ging het om een filiaal van Delhaize, de Albert Heijn van België die tegenwoordig ook deel uitmaakt van het Ahold-concern.

Over de motieven van de vermeende bendeleden doen diverse lezingen de ronde. Het verst gaat de theorie dat ze de staat België wilden ‘destabiliseren’, dat ze het land rijp wilden maken voor een staatsgreep en dat ze (het moet niet gekker worden) hulp zouden hebben van de Amerikaanse CIA. Een meer platvloerse verklaring is dat ze uit waren op betere bewapening voor de Rijkswacht en/of Diane: door het zaaien van dood en verderf met de modernste automatische wapens moest aangetoond worden dat de tegenstander (lees: de georganiseerde misdaad) op dat punt mijlenver voor lag.

Geen toevallige slachtoffers 

Er zijn in de loop van de decennia diverse verbanden gelegd tussen de Bende van Nijvel en rechtsextremistische groeperingen als de mysterieuze Westland New Post. Groot opzien baarde het getuigenis van een gewezen kolonel van de Rijkswacht tegenover een parlementaire onderzoekscommissie. Hij zei dat één van de 28 slachtoffers op de hoogte was van plannen van enkele hoge officieren van de luchtmacht en de Rijkswacht om een staatsgreep te plegen; het waren dus niet allemaal toevallige slachtoffers die op het verkeerde moment op de verkeerde plaats waren.

De Belgische pers, al 35 jaar buitengewoon ijverig in dit verbijsterende dossier, heeft ook geprobeerd links te leggen met de zogeheten Roze Balletten, een benaming voor seksfeesten in de hogere kringen in Brussel waaraan hoge militairen, rijkswachters, zakenlieden, rechtsextremisten en ook politici deel zouden nemen. Met compromitterende foto’s en filmpjes zouden ze elkaar hebben afgeperst. Het leverde sappige verhalen op, maar geen concrete aanwijzingen.

Kinderen gedood

Justitie bleef intussen op het spoor zitten van ordinaire misdadigers die louter uit waren op geld. Dat was echter niet zo plausibel. De opbrengst van de waanzinnige aanslagen was omgerekend naar euro’s van nu amper anderhalve ton. Dat is heel weinig, zeker gezien het hoge aantal slachtoffers, onder wie zelfs kinderen. En de ongeschreven misdaadcode schijnt te zijn dat je geen kinderen doodt. Een mogelijkheid is wel dat de bendeleden de supermarktketens in het geheim afpersten en dat het geweld bedoeld was om te laten zien dat het hen menens was en dat de directies als de wiederweerga met het geëiste geld over de brug moesten komen.

De aanslagen werden buitengewoon professioneel, doelgericht en koelbloedig uitgevoerd, het moesten vakmensen zijn die gewend waren met wapens om te gaan. Ook dat voedde de verdenking dat het misschien wel om rijkswachters of militairen ging. Want waar vind je in het gewone burgerleven zulke mensen?

Opvallend was ook dat de Delhaize-filialen die het doelwit waren meestal niet ver van de taalgrens lagen. Nadat de bendeleden toegeslagen hadden, wipten ze met snelle auto’s die grens over, en dan heb je op slag een flinke voorsprong. Want de taalgrens vormde zeker in de jaren tachtig een enorme barrière voor een doeltreffende bestrijding van de misdaad. De bende wist dat en maakte daar gretig gebruik van.

Grote vraagtekens kunnen er ook gezet worden bij het onderzoek naar de bende. Dat is een dieptreurig verhaal van fouten, missers, blunders en volgens sommigen zelfs pure obstructie van binnenuit om te voorkomen dat de ware toedracht bekend zou worden. Eind jaren tachtig vertelde een terrorisme-deskundige, verbonden aan de Universiteit van Leuven, aan deze krant een bizar verhaal: in de buurt van de Belgische hoofdstad was bij een viaduct een grote hoeveelheid automatische wapens ontdekt, van hetzelfde type als de Bende van Nijvel gebruikte.

Verdwenen wapens

Door de invallende duisternis kon het onderzoek niet op één dag worden afgerond. De volgende ochtend bleken de wapens echter verdwenen te zijn. Was dit onachtzaamheid, pure onkunde? Had er niet ’s nachts een mannetje de boel moeten bewaken? Of was er vanuit de politie of Rijkswacht gelekt naar de daders? Het is nooit opgelost.

Niet uit te leggen was de beslissing, ruwweg in diezelfde tijd, om het justitieel onderzoek, dat geconcentreerd was in het Vlaamse Dendermonde, over te hevelen naar het Franstalige Charleroi; dat leverde een achterstand van jaren op, de speurders konden weer overnieuw beginnen.

Kruimeldieven

In 1988 leek justitie beet te hebben. Voor de rechtbank van Bergen in het zuiden van België begon het proces tegen een handjevol verdachten die mogelijk betrokken waren bij de bende. Deskundigen en journalisten hadden van meet af aan grote scepsis: dit waren niet meer dan kruimeldieven. Ze kregen gelijk van de rechter die het openbaar ministerie en de politie pijnlijk op hun nummer zette: dit is niet de Bende van Nijvel. De zaak was weer terug bij af.

Ook het Belgisch parlement heeft zich met de Bende van Nijvel beziggehouden, het startte in 1988 een onderzoek naar ‘het banditisme’. Onder de parlementariërs was grote verontwaardiging over het falende justitiële onderzoek. Begin deze eeuw zijn de politiediensten, die soms volledig langs elkaar heen werkten, gereorganiseerd waarbij de Rijkswacht is opgeheven en ondergebracht bij de gewone politie.

Een paar jaar geleden dreigde de verjaringstermijn voor de misdaden van de Bende van Nijvel (dertig jaar) te verlopen; een speciale wet heeft de termijn met tien jaar verlengd. Dus het onderzoek kan na het verhaal van de broer van Christiaan B. doorgaan.

Maar misschien zijn er wel meer vermeende daders dood. Sporen zijn gewist, getuigen overleden, en hoe sterk is na 35 jaar het geheugen van hen die nog leven? Vooralsnog blijft de conclusie overeind dat je in België 28 mensen dood kunt schieten zonder gepakt, laat staan veroordeeld te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden