'Was het nou mindfulness of mindless fun?'

Mindfulness – de uit het Oosten overgewaaide aandachtstraining – neemt een hoge vlucht in Nederland. In Nijmegen worden zelfs cursussen op universitair terrein aangeboden. Werkt de training of is het de zoveelste hype die inspeelt op de menselijke zoektocht naar geluk?

Soms stuit je in je zoektocht naar geluk op tenenkrommende ogenblikken en weet je even niet waar je kijken moet. Zo ook vanavond, als trainer Peter Kooij opstaat van zijn stoel en ’Mens, durf te leven’ inzet. Zijn gezang blijkt gelukkig loepzuiver en de tekst – bekend geworden door Ramses Shaffy – blijkt wonderwel toepasbaar op de situatie. Dúrven leven, dat willen we allemaal wel.

Dit is het Han Fortmann Centrum voor Mindfulness in Nijmegen. Het centrum is twee maanden geleden opgericht en ligt middenin het bos, aan de rand van de Radboud Universiteit. Vanavond vindt hier een cursus Persoonlijke Kracht en Effectiviteit plaats, waarin trainer Peter Kooij de basiselementen van mindfulness – aandacht en zelfacceptatie – direct koppelt aan situaties die deelnemers in hun dagelijks leven tegenkomen.

De uit het Oosten overgewaaide mindfulness neemt de laatste jaren sterk in populariteit toe. In 1996 waren er twee trainers in Nederland, inmiddels zijn het er tientallen. Aan het Instituut voor Mindfulness, opgericht door Johan Tinge, zijn nu zestig trainers afgestudeerd. Dan zijn er nog honderden trainers die via andere wegen aan een papiertje komen, en beunhazen zijn er ook. „Cijfers noemen is niet gemakkelijk”, zegt Tinge, „want de term ’mindfulness’ wordt voor van alles gebruikt”.

Feit is wel dat zelfs de reguliere medische wereld brood ziet in de cursus. Met de opening van het Nijmeegse centrum krijgt mindfulness een nadrukkelijke plek in de universitaire gemeenschap. Maar hoe werkt mindfulness, en hoeveel wetenschappelijk bewijs is er voor de werkzaamheid ervan?

„Mindfulness houdt in dat je opmerkzaam bent en aandacht hebt. Voor jezelf en in jezelf”, legt trainer Peter Kooij uit. Meestal gebeurt dat aan de hand van meditatieoefeningen. Maar ook zelfacceptatie en een vriendelijke mildheid naar jezelf toe spelen een rol.

Twee vormen van mindfulness worden veelvuldig toegepast. MBSR (mindfulness-based stress reduction’) helpt om stress of angst tegen te gaan. MBCT (mindfulness-based cognitive therapy) is een vorm van cognitieve therapie die onder meer wordt toegepast bij depressieve patiënten. Hen wordt geleerd met volle aandacht bij hun gedachten en gevoelens te zijn, zonder een oordeel te vellen.

Vanavond begint Kooij met een meditatie. Hij vraagt zijn deelnemers de ogen te sluiten en een landschap te kiezen dat hun levenspad weerspiegelt. „Waar sta je nu?”, vraagt Kooij. „Waar gaat het heen? En wat zie je als je terugkijkt?” Als de ogen open zijn, vertelt een cursiste over het landschap dat achter haar donker en bebost is, vóór haar vaag en onduidelijk. Haar weg verdwijnt achter een berg en ze heeft geen idee wat daarachter gebeurt. Erg is dat niet. „Het gaat erom dat je beseft wat er in je leven speelt en met wat voor ogen je daarnaar kijkt. Zelfacceptatie maakt de weg vrij om verder te gaan”, volgens Kooij.

Mindfulness is ongekend populair in Nederland. Sinds een jaar of vier schieten trainingscentra als paddestoelen uit de grond. Kooij kan die populariteit eenvoudig verklaren. „De training geeft vertrouwen. Mensen die anders zouden denken dat mindfulness maar een zweverig gebeuren is, durven het wel aan als ze horen dat er wetenschappelijk bewijs voor is.”

Nicole Geschwind is promovenda aan de Universiteit van Maastricht en doet onderzoek naar de werking van mindfulness bij het voorkomen van terugval na een depressie. Zij vermoedt dat de cursussen vooral populair zijn omdat ze in het tijdsbeeld passen. „Mensen hebben behoefte aan een antwoord op de vraag hoe zij met de stress van alledag moeten omgaan. Vaak denken we aan dat wat volgende week af moet, aan alles wat we nog moeten doen. Mindfulness helpt om de aandacht bij het moment te houden.”

Blijft de vraag of mindfulness niet een tijdelijke hype is, die nu een opmars maakt en straks een stille dood sterft. „Ja en nee”, vermoedt Kooij. „Mediteren krijgt ineens een duw en dat kan weer afzakken. Maar mindfulness krijgt oprechte belangstelling, het blijkt effectief en wordt ook door de wetenschap gelegitimeerd.”

Mindfulness is van oorsprong een oosterse traditie. In feite hebben wij westerlingen slechts één element uit het boeddhisme ’geplukt’. Met een westers sausje eroverheen maken we een boeddhistische techniek tot een commerciële, westerse cursusvorm. Kan dat zomaar?

Kooij: „Ik zie dat anders. Met aandacht werken is niet iets typisch oosters, het is alleen in de oosterse cultuur verder uitgewerkt. Daarmee mogen we best ons voordeel doen. Toen men in India zag dat we hier auto’s hadden, zijn ze daar ook auto’s gaan bouwen.”

Henk Barendregt is hoogleraar Grondslagen van de Wiskunde en Informatica in Nijmegen en betrokken bij het Han Fortmann Centrum voor Mindfulness. Bovendien is hij boeddhist. Ook hij vindt het niet erg dat we slechts uit het boeddhisme halen wat ons bevalt. „Mindfulness heeft alles te maken met mensen. En toevallig is het in Azië begonnen.”

Barendregt is helder in zijn verklaring waarom mindfulness populair is. „Omdat het werkt! Een paar eeuwen geleden wisten we niet wat vitamine C was, maar het bleek te helpen tegen scheurbuik. Het werkte, en dus werd het populair.”

Maar hóe mindfulness werkt, dat weet Barendregt nog niet. Momenteel bestudeert hij of er verschillen zijn in aandachts- en geheugenprocessen tussen mensen die wel en mensen die niet regelmatig mediteren. Ook gebruikt hij hersenscans om na te gaan of mensen die vaak mediteren een dikkere cortex – de buitenste laag van de hersenen – hebben. Vooral de sensorische cortex is dikker, heeft een promovendus van Barendregt gemeten.

Ook de amygdala speelt mogelijk een rol. De amygdala is het ’angstcentrum’ van de hersenen. Barendregt: „Ik vermoed dat signalen ’hoger’ worden verwerkt door mindfulnesstraining, bijvoorbeeld in de cortex. Als het angstcentrum wordt omzeild door mindfulness, verklaart dat waarom een cursus kan helpen tegen angst- of stressklachten.”

Anne Speckens, hoogleraar psychiatrie in Nijmegen, deed onderzoek naar het effect van mindfulness. Zij voerde een studie uit onder mensen die drie of meer depressieve episodes hadden meegemaakt. Daartoe vergeleek ze een groep die op een wachtlijst voor een mindfulnesscursus stond, met een groep die al een mindfulnesscursus onderging. „Na de cursus waren depressieve klachten afgenomen en was het piekeren minder geworden. Ook waren proefpersonen beter dan voorheen in observeren, in zelfacceptatie en in het beschrijven van hun emoties.”

Dat mindfulness een wetenschappelijke basis heeft, is helder. Zelfs sceptici geven dat toe. Psychiater Ronald van den Berg is verbonden aan de Vereniging tegen de Kwakzalverij. Gekscherend verwoordde hij zijn twijfels rond mindfulness wel eens in de vorm van een anagram. „Was het nou ’mindfulness’ of ’mindless fun’?” Maar Van den Berg kent het onderzoek van Speckens en weet dat zij uitkomsten vindt die het placebo-effect te boven gaan. Afwijzend kan hij dus niet meer zijn. „Maar ik ben wel voorzichtig.”

Bovendien waarschuwt Van den Berg voor lieden die mindfulness aanbieden zonder geleerd te hebben voor psycholoog, psychotherapeut of psychiater. „Als mensen een cursus willen volgen, moeten ze zich er eerst van vergewissen of hun therapeut BIG-geregistreerd is, dat wil zeggen: ingeschreven in de databank van erkende gezondheidswerkers.”

„Iedereen kan zich inderdaad mindfulnesstrainer noemen”, zegt ook Peter Kooij. „Een beschermde titel is het niet en een keurmerk voor therapeuten is er evenmin.” Sinds vorig jaar bestaat er wel een vereniging voor trainers, de VMBN. En ook het Han Fortmann Centrum voor Mindfulness wil bijdragen aan kwaliteitsbevordering, onder meer door een hbo-opleiding tot trainer te starten.

In het Han Fortmann Centrum voor Mindfulness hebben de cursisten twee uur lang intensief hun aandacht naar binnen gekeerd. Ten slotte staan ze op en lopen ze door de kamer. Rondjes als een slappe, slungelige vaatdoek en rondjes waarin ze sterk en overtuigd de wereld in kijken. Er is zichtbaar verschil in hun houding.

De komende week is dat het huiswerk dat Peter Kooij meegeeft. „Oefen eens met een sterke houding. Niet als een truc, maar van binnenuit. Het is een vorm van zelfacceptatie die je uitdrukt in je lichaamshouding. Daarmee krijgt je innerlijke kracht de kans.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden