Was het een rampjaar, of leek dat alleen maar zo?

Economisch gaat het beter, de EU-democratieën hebben het afgelopen jaar vele stormen weten te doorstaan. Toch overheerst het pessimisme.

Twintig-zestien was een uitstekend jaar voor de Europese Unie. Negen van de twintig gelukkigste landen van de wereld waren EU-lidstaten. De economie groeide met een kleine, maar gezonde 2 procent. Zo werd de crisis beeindigd, mede dankzij het kloeke beleid van bestuurders als de illustere Jeroen Dijsselbloem (1966-2072), de latere hervormer/voorzitter van de Europese Commissie, en 'Super Mario' Draghi, bankpresident.


De overheidstekorten daalden. De werkloosheid daalde. In het laatste kwartaal van 2016 hadden 232 miljoen Europeanen een betaalde baan, een record tot dat moment. Wereldwijd leefden nog nooit zo weinig mensen in extreme armoede als in 2016.


In diverse EU-lidstaten werden verkiezingen en referenda gehouden. Die verliepen allemaal vreedzaam en eerlijk. Hoewel de verschillen soms klein waren, aanvaardden de verliezers alle uitslagen zonder noemenswaardig protest. In één enkel geval (Oostenrijk) werd een (administratieve) fout ontdekt, door een onafhankelijke rechterlijke macht. De verkiezingen werden keurig netjes overgedaan.


Weinig EU-leiders en -burgers gaven zich dat jaar rekenschap van deze economische en politieke stabiliteit. De Luxemburgse premier Xavier Bettel leek een roepende in de woestijn toen hij tijdens een ingelaste top in Bratislava op 16 september zei: 'Negentig procent van de EU werkt gewoon goed'.


Een speciale vermelding verdient het loyale EU-lid Nederland, dat op de wereldgeluksindex dat jaar slechts zes landen voor zich moest dulden. Daar wist een regering van twee zeer verschillende volkspartijen (destijds ook wel als 'links' en 'rechts' aangemerkt) 'de boel bij elkaar te houden' en de volledige ambtstermijn van (ruim) vier jaar vol te maken.


Een politicus die de wet overtrad, werd in een transparant proces veroordeeld. Net als in de voorgaande jaren was er in 2016 dankzij waakzaamheid en doortastend optreden van het bevoegd gezag geen door islamitisch extremisme veroorzaakte terroristische aanslag in Nederland, voor het twaalfde jaar op rij.

Doffe ellende

Is het denkbaar dat een historicus over honderd jaar bovenstaande tekst produceert? We kunnen het ons op deze laatste dag van een algemeen erkend 'rampjaar' moeilijk voorstellen.


Want het was allemaal één doffe ellende in de EU, toch? En daarbuiten is het al niet veel beter. '2016 is het 1933 van onze generatie', somberde een 28-jarige Nederlandse historicus na de Amerikaanse verkiezingswinst van Donald Trump, parallellen suggererend met de verkiezingswinst van Adolf Hitler.

Brexit-elect

De 22ste-eeuwse historicus zal moeilijk voorbij kunnen gaan aan de enorme klap die het Britse In/Uit-referendum op 23 juni aan Europa uitdeelde. Hoewel de uiteindelijke gevolgen nog onduidelijk zijn, en volgens sommigen schromelijk worden overschat, is de psychologische schok nog steeds niet verwerkt. De EU krimpt, voor het eerst in haar geschiedenis. De vraag die daardoor permanent op straat ligt is: wie is de volgende?


En dan die langdurige en knellende onzekerheid. Velen beleefden dit jaar een Brexit-schok en een Trump-schok. Grootste verschil tussen beide: Donald Trump is over drie weken geen 'president-elect' (gekozen president) meer, maar een echte president. Brexit zal nog tot in lengte van jaren een 'Brexit-elect' blijven.

Migratiecrisis

Een aantal commentatoren noemde het de grootste politieke prestatie van 2016: de EU-Turkije-deal uit maart en de forse daling van het aantal bootvluchtelingen tussen Turkije en Griekenland. Vorig jaar om deze tijd overheerste immers nog de paniek. Nu is er rust in de EU-tent.


De kritiek op deze 'prestatie' houdt echter onverminderd aan. Ten eerste vielen de Turks-Griekse migratiestromen al droog voordat Brussel en Ankara hun afspraken vastlegden. Het effect van de eerdere grenssluitingen door Macedonië, Oostenrijk en de andere landen langs de Balkan-route lijkt groter.


Bovendien werkt het tweede deel van de EU-Turkije-deal nog voor geen meter. Dat is de afspraak dat de EU een Syriër overneemt uit een Turks vluchtelingenkamp voor elke Syriër die Turkije terugneemt uit Griekenland.


Ten derde (eigenlijk ten eerste) verdronken in 2016 meer dan vijfduizend vluchtelingen in de Middellandse Zee, een triest jaarrecord. Over heel 2015 werden 3771 doden geregistreerd. De meeste slachtoffers vielen niet tussen Turkije en Griekenland, maar langs de 'oude' route, tussen Libië en Italië.

Aanslagen

Verreweg de meeste terroristische aanslagen vinden nog steeds buiten Europa plaats, maar door de nabijheid van Brussel, Nice, Berlijn en Istanbul beleefden wij 2016 opnieuw als een inktzwart jaar. Kan de EU er wat aan doen? Vooral na de aanslag in Berlijn, en de ongehinderde tocht die de waarschijnlijke dader daarna nog door Nederland, Frankrijk en Italië kon maken, ging de beschuldigende vinger naar de Schengen-zone en klonk harder dan ooit de roep om de 'grenzen te sluiten'.


Feitencheckers die er vervolgens op wijzen dat er in West-Europa meer aanslagen waren toen die interne vrij-reizen-zone nog niet bestond, maken in het huidige politieke klimaat geen indruk.

Bregret

Ondanks alle rampspoed, al dan niet werkelijk gebeurd of 'slechts' als zodanig ervaren, is er op dit moment in geen enkele lidstaat een meerderheid onder de bevolking te vinden die de EU wil verlaten. Zelfs niet in Groot-Brittannië, zo blijkt uit zeker twee grote eindejaarspeilingen, eentje van de internationale netwerken Orb International en WIN/Gallup, de andere van het Spaanse Instituto DYM. Allebei zetten ze de Britse wens om alsnog in de EU te blijven op 54 procent - Bregret, dus.


In de meeste landen vindt een meerderheid wel dat het de verkeerde kant opgaat met hun eigen land, maar uit de EU stappen zien ze niet als een oplossing.


Maar ach, het zijn peilingen. Weet u nog? Dat waren die dingen die beweerden dat de Britten al in juni in de EU wilden blijven en dat Hillary Clinton wel even van die mafketel Donald Trump zou winnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden