Warmer en natter boert niet beter

Eten produceren is nu eenmaal vervuilend, zegt boerin Annette Harberink. Maar op haar bedrijf doet ze er alles aan om de natuur te sparen.

Annette Harberink vorst met een hand boven de ogen haar gronden in het rivierengebied. Ze staat twee meter boven het land, want de boerderij is op een terp gebouwd. De zijgeulen van de IJssel bij Diepenveen boven Deventer glinsteren in het zonlicht en haar koeien grazen op de sappige stukjes grasland tussen het vele water. Ondertussen geeft ze een medewerker instructies, want gesprek of niet, het werk gaat door.

Hoe zal het er hier over een jaar of vijftig uitzien, met de verwachte hogere waterstanden vanwege klimaatverandering? "Niet veel anders", zegt Harberink nuchter. "Dit land stroomt altijd over, het zijn de uiterwaarden van de IJssel. Bovendien is dit gebied onderdeel van het project Ruimte voor de rivier. Deze drie geulen in het land zorgen ervoor dat veel extra water ook snel kan worden afgevoerd. Ik zie het als een driebaanssnelweg."

Zo hoog op de terp met stevige stenen muren geeft een veilig gevoel, maar het aantal kubieke meters water dat hier langs stroomt, zal in de komende decennia fors toenemen. "Pieken in de afvoer kunnen verwerkt. Dat is allemaal doorgerekend. Het enige dat ikzelf moet doen is het tegengaan van riet- en wilgengroei en het gras in de uiterwaarden kort houden, zodat het water geen obstakels tegenkomt. Die Ruimte voor de rivier is een prachtig project. Het is echt van deze tijd en zo Nederlands, lekker polderen met vele betrokkenen. Ik krijg jaarlijks 3500 mensen op bezoek onder wie vele buitenlanders die hun ogen uitkijken. Wie komt er nou nog kijken naar de Afsluitdijk?"

Zeearend

Harberink boert nu vijf jaar met haar 70 koeien en 90 stuks jongvee aan de IJsselrand. De samenwerking met Rijkswaterstaat en de Stichting IJssellandschap die daarvoor nodig is, is haar op het lijf geschreven. "Die combinatie van landbouw en natuurbeheer is voor mij heel natuurlijk. De provincie wil hier een rijk cultuurlandschap. Dat kan ik bieden. Kijk naar de biodiversiteit. Het aantal soorten broedende vogels op mijn percelen is de laatste jaren gestegen van 25 naar 64. Het zogenoemde natuurgebied de Oostvaardersplassen heeft lang niet zo'n diversiteit te bieden. Dat is een kaal gevreten vlakte met kreperende dieren. De zeearend? Die zit hier ook, dat is niets bijzonders."

Dat Harberink sterke overtuigingen heeft, blijkt ook wel uit haar keuze om het vegetarisme vaarwel te zeggen. "Ik begon zelfs veganistisch, maar ben uiteindelijk veehouder geworden." Dat vraagt enige uitleg. "Eten produceren is nou eenmaal vervuilend. Het is zaak de schade te minimaliseren en iets extra's terug te geven. Als biodynamische boer maak ik gebruik van wat er al is. Op dit mooie malse gras laat ik koeien grazen die laagwaardig materiaal omzetten in hoogwaardige eiwitten. Ik geef terug door het bewaken van de bodemkwaliteit. Ik verrijk de bodem met stalmest uit eigen huis. Verder voorkom ik bederf van de bodem door het vermijden van zware machines."

Die houding kan ook met louter akkerbouw getoond worden. "Klopt, maar we hebben als mens nou eenmaal de koeien gedomesticeerd - dat was zeker geen ongelukje - en dan moet je ook B zeggen. Als je ze dan uitsluit van de voedselketen, dan doe je ze geen recht. Het is jouw taak als boer optimaal voor je dieren te zorgen, ze veel aandacht en respect te geven en na de slacht dankbaar te zijn voor het vlees en melk die ze jou hebben gegeven."

De IJsselboerin zelf slacht zo'n 15 tot 20 koeien per jaar. Dat is tien procent van de populatie. "Best veel, vind ik ook. Ik zou het liefst in contact komen met al die consumenten die zich voeden met mijn Betsies en Anna's. Laat ze maar hierheen komen. Dan kunnen ze zelf zien hoe hun leven verloopt. Landbouw is echt een maatschappij in het klein."

Terug naar de klimaatverandering. Het wordt niet alleen natter, maar in de zomers ook warmer en droger. Er wordt gezegd dat een mediterraan klimaat gunstig is voor de landbouw in Nederland. Er kunnen meer soorten groeien dan voorheen. "Ik geloof het niet. De opbrengsten in Frankrijk en Spanje zijn lager dan in Nederland. Deze delta heeft een rijke bodem en een optimaal landbouwklimaat. Dat wordt met het warmer worden minder, zeker als je weinig aandacht schenkt aan bodemkwaliteit."

Balans in de bodem

Bij hogere temperaturen vindt er een hogere omzetting plaats van organische stof in de bodem, legt Harberink uit. "Daarmee wordt de balans in de bodem verstoord. Die moet je terugbrengen door extra organische stof toe te voegen. Maar de combinatie van warmer weer met natter weer is niet gunstig. Warmte breekt de organische stof sneller af en regen neemt die mee. Je moet dus zorgen voor extra organische stof door stromest of stalmest aan te voeren, maar ook voor meer begroeiing en doorworteling om de bodem beter vast te houden."

Daar komt bij dat het minder gaat vriezen. "Vorst werkt de bodem in de winter los, doordat het uitzettende water de bodem in brokken breekt. Dat geeft mijn kleigrond in het voorjaar weer een maagdelijke structuur. Geen vorst betekent geen goede start van het groeiseizoen. Ik wil er echter geen zware machines op los laten. Daarom moet ik andere producten gaan verbouwen. Zo min mogelijk maïs, want maïs vraagt veel van een bodem. Dan wordt het tarwe, haver, gerst, rogge en klavers."

Boeren kunnen er, net als iedereen, aan bijdragen dat de klimaatverandering binnen de perken blijft. Harberink: "Absoluut. Ik streef naar een energieneutrale bedrijfsvoering. Elektrische tractoren zouden ideaal zijn. Zo ver is het nog niet, dus ik rijd met oude trekkers. Die gebruiken gek genoeg minder brandstof dan de moderne. High-tech is niet altijd een oplossing. Kijk goed naar je bedrijf waar je echt kunt winnen. Als ik mijn koeien 365 dagen per jaar op stal zet, hebben ze dagelijks 20 kilo droge stof nodig. Om dat te organiseren moet ik alle gras conserveren en mest uitrijden. Dat kost me heel veel brandstof. Ik laat ze 280 dagen buiten lopen. Ze zoeken zelf hun eten en daardoor ben ik maar 7000 liter brandstof per jaar kwijt. Soms zijn oplossingen heel simpel."

Koeien en warmte is geen gelukkige combinatie. Hoe ermee om te gaan? "Ik mag hier in de uiterwaarden geen bomen aanplanten, dus denk ik na over wagentjes in het land met water en een soort pergola voor beschutting. Misschien moet ik een kunstenaar als Joep van Lieshout maar eens vragen om een soort rijdende plastic bomen te ontwikkelen."

In deze vredige wereld boven op de terp blijken er toch vijanden te zijn. "Ganzen", zegt Harberink zonder aarzelen. "Die vreten 's nachts mijn grasland kaal. Die sappige gronden tussen al dat water zijn een ideale snackbar voor de ganzen. Dat kost me veel geld. Ik weet nog niet goed hoe dat aan te pakken."

Meer informatie over de boerderij van Annette Harberink: www.keizersrande.nl

Nederland kan zichzelf voeden

Wat gebeurt er als de wereld in een grote crisis raakt - bij voorbeeld door klimaatverandering of handelsconflicten om schaarse grondstoffen - en Nederland voor zijn voedselvoorziening op zichzelf is aangewezen? Nederland kan zijn 17 miljoen inwoners zelf voeden, is de geruststellende conclusie van het onderzoek van twee jaar geleden dat het Landbouw-economisch instituut (LEI) uitvoerde in opdracht van staatssecretaris Dijksma van landbouw.

Ons menu zal echter een stuk anders zijn. Aardappelen, groenten en vlees zijn er volop. Binnen de vleesconsumptie zal er wel een verschuiving plaatsvinden van rund en varken naar kip. Veevoer invoeren uit Zuid-Amerika kan immers niet meer. Verder zijn er voldoende peulvruchten, zuivelproducten en eieren voorhanden. Er is genoeg tarwe om elke Nederlander dagelijks te voorzien van zes sneden brood. Voor de dieren is er geen graan voorhanden. De veestapel zal daarom sterk reduceren. Fruit gaan we te weinig eten. Het blijft beperkt tot gemiddeld een appel of peer per dag. Verder zal er gebrek zijn aan plantaardige oliën. Tropische producten als koffie, thee, chocola en bananen zullen geheel ontbreken. Dat geldt ook voor subtropische producten als citrusvruchten, vele nootsoorten en producten gemaakt met palmolie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden