Reportage

Warm je aan het riool

"Het energieleverende rioolstelsel moet zich in 7,5 jaar terugverdienen, doordat er geen gas meer verstookt wordt."Beeld anp

Riothermie is in opkomst: gebruik van warmte uit het riool. De eerste Nederlandse projecten zijn bijna af, bij een school en een zwembad. Ook huizen kunnen overstappen op rioolenergie.

Een graafmachine neemt nog een hap uit de grond. De hele straat ligt al open, voor de deur van het Vellesan College in IJmuiden. Een gleuf van zestig meter lang splijt de weg, meters diep en breed. Op de zandhoop liggen zes glimmende rioolbuizen, klaar om in de grond te zakken. Joekels van pijpen. Een niet te onderdrukken gedachte: daar kun je doorheen kruipen. Verder saaie dingen om te zien.

Maar schijn bedriegt. In het zwarte, gekartelde omhulsel van de rioolbuizen zit namelijk iets bijzonders verstopt. "Daar zitten de warmtewisselaars in", zegt projectleider Barry Meddeler van ingenieursbureau Tauw. "Het vieze water dat straks door de pijp loopt is warm, gemiddeld zo'n 15 graden Celsius. De zwarte wikkelbuis kan behalve de warmte uit het rioolwater ook de warmte uit de bodem zelf winnen. Dat vormt straks de energie voor 70 procent van de verwarming van deze school."

Hoe? De warmte uit het water wordt omhoog gestuurd, naar de leidingen in de school. Er hoeft daardoor geen gasketel meer te loeien, om water te verhitten voor de verwarming. Omdat het water uit het riool nog erg lauw is, springt er nog wel een zogenoemde warmtepomp aan. Dit elektrische apparaat kan de temperatuur van het water nog wat opkrikken. "Maar aardgas heb je sowieso niet meer nodig", zegt Meddeler.

"Dat is precies de bedoeling, want we moeten af van de fossiele energie waaronder gas. De elektriciteit voor de warmtepomp kun je schoon opwekken, met windmolens of zonnepanelen." Het leidingenwerk in het schoolgebouw kan gewoon blijven zitten. Daar stroomt straks nog steeds warm water doorheen, maar dan niet meer vanuit de gasketel maar uit de grond.

Buitenkansje

Gebruik van energie uit het riool wordt riothermie genoemd. Nederlandse bouw- en waterbedrijven zijn sinds een jaar of vijf aan het onderzoeken hoeveel energie dit kan opleveren. Volgens de berekeningen kunnen met de warmte uit elke 150 meter riool honderd huizen worden verwarmd. Dat klinkt als een buitenkans. Immers: er ligt maar liefst 100.000 kilometer aan riolering in de grond. En alle huizen en gebouwen moeten in 2050 gestopt zijn met aardgasgebruik. Maar zoals dat geldt voor veel innovaties: de techniek is nog duur en onbekend.

Dat merkte Meddeler ook bij het project van het Vellesan College. De vervanging van het riool door nieuwe, gewone pijpen was al in gang gezet. "De bedrijven die met riothermie bezig zijn hebben toen gezegd: ho, stop! Hier ligt een buitenkansje." De gemeente Velsen, waar IJmuiden onderdeel van is, wil duurzamer worden. Daarom betaalt de gemeente het project samen met de school. Kosten: een ton.

Het energieleverende rioolstelsel moet zich in 7,5 jaar terugverdienen, doordat er geen gas meer verstookt wordt. Het is ook een optie dat bedrijven en fabrieken hun restwarmte toevoegen aan het riool, zodat de energiebron groter wordt. Nu lozen bedrijven hun warmte meestal, in de lucht of in een rivier. "We gooien veel warmte weg op die manier", zegt Meddeler. "Hartstikke zonde natuurlijk. Een rioolbuis in de grond is goed geïsoleerd en kan de warmte prima opvangen."

Omdat riothermie een nieuwe techniek is, gaat Tauw wel onderzoeken of de resultaten goed zijn. Dat is ook voor waterschappen belangrijk. Want voor een goede zuivering van rioolwater is het belangrijk dat het water niet té koud wordt. Gebouwen en huizen mogen dus niet álle warmte uit het riool wegsnoepen. Verder moet blijken: kan een warmtewisselaar wel tegen alle viezigheid in het riool? De eerste ervaringen in Duitsland en Zwitserland, waar riothermie al wordt toegepast, zijn positief.

Zwembad

Het project op de middelbare school in IJmuiden hoort bij de allereerste rioolenergiesystemen van Nederland. In april is het project af. In Urk wordt momenteel ook aan riothermie gewerkt, bij een zwembad. Dit project is groter. Het kost een half miljoen euro. De feestelijke opening is in februari. Ook in het Zeeuwse Goes is een initiatief voor rioolenergie in de maak, bij een appartementencomplex.

Zo zitten er nog wat riothermie-systemen in de pijplijn. Als de techniek bekender en goedkoper wordt, denkt Meddeler, kunnen ook gewone huizen de energie uit het riool gaan gebruiken. De warmte kan zelfs benut worden om een wegdek ijsvrij houden. Tauw wil geld verdienen aan advieswerk en het begeleiden van projecten. Een patent op de uitvinding heeft het bedrijf niet. Ook wat andere technologiebedrijven broeden op riothermie-plannen.

"Het is super goed nieuws dat de eerste echte riothermie-projecten nu bijna klaar zijn", vindt Meddeler. Hij ziet dit als bewijsstukken, die mensen over de streep kunnen trekken. Veel gemeenten vinden riothermie wel interessant klinken. Maar ze haken af, omdat er nog geen functionerend systeem in Nederland te vinden is, om eens een kijkje te nemen. Dat kan begin volgend jaar dus wel.

Een goede timing, zo lijkt het, want in de komende jaren is menig rioolbuis aan vervanging toe. De meeste huidige pijpen zijn na de Tweede Wereldoorlog in de bodem gelegd. Een rioolbuis doet ongeveer een halve eeuw dienst. "De naderende vervangingsslag is dus hét moment om voor riothermie te kiezen", zegt Meddeler.

De investering ligt dan wel tot vijf keer hoger, vergeleken met een pijp zonder energiewinning. Maar eigenaren van het riool (gemeenten en waterschappen) verdienen de kosten terug door besparing op gasgebruik. Ook kunnen ze met riothermie hun duurzaamheidsdoelen een beetje bereiken. Is elke klassieke rioolpijp zonder warmtewisselaar die de grond in gaat een verspilde kans, voor de komende vijftig jaar? Niet per se. Er zijn al bedrijven die sleutelen aan losse riooldelen voor energiewinning. Gespecialiseerde bedrijven kunnen die achteraf nog in een rioolpijp schuiven, als die al in de bodem ligt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden