Wapens kletteren in Utrechtse Domkerk

Het concert wordt op 27 september op radio IV uitgezonden. De volgende concerten in de Dom zijn: 27 juli, Gerrit Christiaan de Gier met Duiste romantische werken; 3 augustus, Petra Veenswijk met Nederlandse werken; 10 augustus, Klaas Hoek in samenwerking met saxofonist Alan Laurillard (avantgarde muziek); 17 augustus, Klaas-Jan Mulder de symfonieën 5 en 6 van Widor; 24 augustus, Jaap Zwart jr met Bachprogramma; 31 augustus, Bram Beekman met Bach-programma.

Hoewel voor orgel in de eerste plaats kerkmuziek en verder natuurlijk absolute kunstwerken zijn geschreven, is dit instrument met zijn rijke klankmogelijkheden tevens een enorme 'synthesizer', die door de eeuwen heen componisten tot het schrijven van programmatische muziek inspireerde. Vooral veldslagen zijn altijd gewild geweest. Op het Iberisch Schiereiland, waar de kerkorgels ook stadsorgels waren, waren de 'Batalla's' populair en in de negentiende eeuw fungeerde de Slag bij Waterloo dikwijls als een thema voor groteske composities en improvisaties. Ondanks de curiositeitswaarde is dit doorgaans muziek die aan de verkeerde kant staat van de grens tussen kunst en kitsch.

Dat gold in zekere zin ook voor de gezamenlijke improvisatie van Matter en Langeveld, maar aan het slot van een verder hoogst serieus concert, moet voor zo'n uitspatting plaats zijn. Behalve dat het al een hele kunst is met z'n tweeën op één orgelbank improviserend tot één stuk muziek te komen, was het knap dat het orgelduo de vorm bondig en overzichtelijk wist te houden. Het openingsdeel verbeeldde de opmars van de krijgsmachten. Door middel van clusters werd het tromgeroffel geéiteerd en op de tongwerken klonken fragmenten uit de 'Marseillaise', maar ook Bernstein kwam even om de hoek kijken.

De eigenlijke slag, vol met clichés die ook in de begeleiding van stomme films te horen zijn, voltrok zich in enkele minuten. Het derde deel, het gekerm der gewonden, leidde tot een potsierlijk lamento met de vox humana. Aan dit orgelregister, dat de menselijke stem nabootst, voegden Matter en Langeveld ook nog hun eigen stem toe: kennelijk was er heel wat leed achter het rugwerk van het Bütz-orgel. Maar niet getreurd, in de afsluitende vreugde van de overwinnaars schalde feestelijk het 'God save the King' door de Dom.

Bloederig

Deze bloederige improvisatie was een verademing na de vier improvisaties die de twee organisten eerder die avond alternerend hadden gebracht. Niet dat deze kwalitatief niet de moeite waard waren, maar het avontuur ontbrak toch wel. Voor een deel lag dat aan de thema's, die door de concertcommissie van de Dom waren opgegeven. Joost Langeveld begon met een uit harmonisch oogpunt fraaie improvisatie over 'O Nederland let op uw zaak!' uit 'Valerius' Gedenkklank'. Hierin bediende hij zich van een toegankelijk, twintigste-eeuws idioom dat typisch Nederlands te noemen is en dat bijvoorbeeld ook bij Jacob Bijster of Alexander Voormolen te vinden is. Jammer vond ik het dat Langeveld zich zowel in deze improvisatie als in zijn meer Frans georiënteerde fantasie over het 'Veni Creator Spiritus' bediende van een tamelijk vrijblijvende, doorgecomponeerde partitavorm: de variaties liepen grotendeels in elkaar over, wat tot gevolg had dat sommige interessante ideeën te weinig uitwerking kregen.

Ook Matters overigens zeer calvinistische improvisatie over de Geneefse Psalm 8 leed een beetje aan dit euvel. Maar zo'n bekende melodie wist de kerkorganist Matter zeker te inspireren. Moeilijker had hij het met de opgave om op het openingsthema van Wagners 'Tristan en Isolde' te improviseren. De befaamde 'Tristan-akkoorden' zijn zo dominant, dat Matter niet veel anders kon doen dan ze vele malen, in zachte grondstemmen in allerlei tonaliteiten te spelen en te omlijsten met vrijere, meditatieve passages. In feite was ook hier sprake van een strijd, namelijk tussen de improvisator en de componist. Wagner overwon, maar dat kun je Bert Matter niet kwalijk nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden