Wapenkist Kadafi blijft nachtmerrie

Vliegmaatschappijen zullen risicogebieden voortaan vermijden. Maar op vaste routes zijn start en landing wellicht veel gevaarlijker.

De Israëlische luchtvaartmaatschappij El Al liet dit voorjaar een apparaat zo groot als een badkuip monteren onder de romp van een Boeing 737. Het was de finale van een lange testperiode met de Skyshield. Het raketafweersysteem zal worden geïnstalleerd op zoveel mogelijk Israëlische passagiersvliegtuigen.

Skyshield is een verdedigingssysteem met vier warmtebeeldcamera's en sensoren die een naderende luchtdoelraket herkennen. Een laserstraal kan de raket vervolgens afleiden zodat die, uit koers gebracht, het doelwit mist. Het is het meest geavanceerde systeem om burgervliegtuigen automatisch te beschermen tegen aanvalsraketten, zegt de Israëlische wapenfabrikant.

Israël is voor zover bekend het enige land dat commerciële vliegtuigen uitrust met zulke antiraketsystemen. Die worden gewoonlijk alleen gebruikt door militaire vliegers en op sommige regeringstoestellen, zoals de presidentiële Airforce One van Barack Obama. Het gaat om allerlei varianten van jammers, die aan de buitenkant van vliegtuigen hangen om aankomende luchtdoelraketten te verstoren.

Het blijft een wapenwedloop: De raketten worden steeds slimmer in het negeren van de storingsapparatuur, de jammers op de vliegtuigen worden geavanceerder in een poging het verdedigingsschild overeind te houden. Waterdicht zijn die zelfverdedigingssystemen niet. Of de Israëliërs het ei van Columbus hebben gevonden met hun nieuwste Skyshield vol lasertechnologie is de vraag.

Al jarenlang vliegt de El Al-vloot rond met simpeler flares, een soort lichtkogels die kunnen worden losgelaten om hittezoekende raketten te misleiden. Daar was aanleiding genoeg voor. In 2002 werden passsagiers van een toestel van de Israëlische maatschappij Arkia bijna slachtoffer van een soortgelijke ramp als vorige week met vlucht MH17. Tijdens het opstijgen in Mombasa, Kenia, misten twee lichte schouderraketten de Boeing 757 van Arkia op een haar na.

In Kenia was het een bewuste keuze van moslimterroristen om een burgervliegtuig aan te vallen. De neergeschoten Maleisische commerciële lijnvlucht van vorige week werd volgens de eerste analyses door de separatisten van de 'Volksrepubliek Donetsk' aangezien voor een Oekraïens militair transportvliegtuig. Een rampzalige fout dus, zoals zich nu laat aanzien. Nog een verschil: in het oorlogsgebied van Oost-Oekraïne werd gevuurd met een SA-11-raketsysteem voor grote hoogte. De kleine 'vuile' raketten destijds in Kenia hadden een gering bereik.

De overeenkomst is echter dat in beide gevallen levensgevaarlijke luchtdoelwapens in handen waren gekomen van een stel ongeregelde strijders. Het probleem is dat dit gevaar de burgerluchtvaart op steeds meer plaatsen in de wereld bedreigt. De verspreiding van conventionele wapens is de afgelopen jaren razendsnel gegaan. Proliferatie van nucleair materiaal krijgt gewoonlijk de meeste aandacht, maar de ongebreidelde verspreiding van conventioneel wapentuig naar allerlei wild-west-rebellengroepen en terroristen is op dit moment net zo goed een ramp voor vliegtuigen en helikopters op lage hoogte.

Kadafi's magazijn

Veel van de schouderraketten die nu her en der zijn verspreid, komen uit de Libische wapenarsenalen, die werden leeggeroofd na de val van kolonel Kadafi in het najaar van 2011.

Chaotisch Libië als bron van steeds meer wapens in verkeerde handen. Israël verwijst er ook naar, bij de huidige modernisering van het verdedigingsschild op de El Al-vliegtuigen.

Toen in Libië het machtvacuüm ontstond na de westerse interventie tegen Kadafi, lagen de spullen van zijn leger voor het oprapen en kwam de handel naar allerlei islamitische terreurgroepen in Afrika en het Midden-Oosten fors op gang. Net als veel andere landen sloeg het Nederlandse ministerie van buitenlandse zaken alarm. "Vooral de proliferatie van draagbare luchtdoelraketinstallaties baart daarbij zorgen", schreef toenmalig minister Uri Rosenthal aan het parlement. De VN-Veiligheidsraad probeerde in te grijpen. Er kwamen onder leiding van de Amerikanen programma's om de arsenalen van Kadafi af te schermen tegen export over de grenzen.

Het hielp niet, want een jaar later verscheen een rapport van de Verenigde Naties waarin stond opgesomd in welke landen in Afrika en het Midden-Oosten de erfenis van de Libische dictator was neergedaald. Het ging om lichte wapens, anti-tank materiaal, maar ook MANPADS, Man Portable Air Defense Systems, jargon voor lichte raketten die vanaf de schouder worden afgevuurd.

Het VN-rapport noemde Tsjaad, Egypte, de Sinaï en de Gazastrook, Syrië, Mali en Somalië als aantoonbare landen van bestemming. Daar doken meestal SA-7-raketten op, zeer verouderd met een gering bereik, maar makkelijk te vervoeren naar start- en landingsbanen. "In handen van terroristen kunnen zulke wapens gebruikt worden om burgervliegtuigen neer te halen", luidt de weinig bemoedigende boodschap in het VN-rapport.

De vrees bestaat dat er ook modernere ex-Libische schouderraketten, van het type SA-14, 16 en 24, verspreid zijn geraakt over allerlei woelige regio's. Maar harde bewijzen daarvoor zijn niet te vinden, schrijft de ervaren wapendeskundige van The New York Times, C.J. Chivers in een analyse over de smokkelpraktijken. Net als de VN-experts waarschuwt Chivers dat dit soort schouderraketten, ook de oude overal opgedoken SA-7, levensgevaarlijk is voor de burgerluchtvaart: 'Het is potentieel een zeer gevaarlijk wapen, vooral voor laagvliegende toestellen op een voorspelbare koers, zoals een jet die een landingsbaan nadert of in de minuten vlak na de start'.

Hoog in de lucht kan het onverwacht misgaan, is de wrange les met de lijnvlucht tussen Amsterdam en Kuala Lumpur. Maar vliegvelden in de buurt van oorlogsgeweld blijven door allerlei rondvliegende projectielen het grootste gevaar.

Bliksemsnel omgekeerd

Heel lang vlogen de vliegtuigmaatschappijen gewoon door op Tel Aviv, al bleven ze er vaak niet lang geparkeerd staan wanneer het geweld in de Gazastrook oplaaide. Afgelopen dinsdag week Delta Air Lines vlak voor de landing op Tel Aviv uit, om uiteindelijk in Parijs te landen. De Amerikaanse maatschappij reageerde daarmee bliksemsnel op een bericht dat een projectiel, afgeschoten vanuit de Gazastrook, vlakbij de baan van vliegveld Ben Gurion was terecht gekomen.

Dat is vaker gebeurd. Andere westerse maatschappijen, ook de KLM, volgden nu echter het voorbeeld en staakten hun dienst op Tel Aviv. Luchtvaartautoriteiten in de VS en Europa verklaarden het vliegveld tijdelijk niet veilig genoeg.

El Al bleef er gewoon starten en landen, want de Isrëlische regering vond de schrikreactie van andere maatschappijen overdreven. Daar zat misschien wat in.

Maar de luchtvaartmaatschappijen willen niet het verwijt krijgen dat ze opnieuw wegkijken van de risico's. Er kwam al genoeg kritiek omdat zoveel lijnvluchten de afgelopen weken de kortste weg over kruitvat Oost-Oekraïne bleven kiezen. Pilotenvakbonden bij maatschappijen die doorvlogen boven Oekraïne, zoals de KLM, klagen achteraf dat niet alle risico-analyses van inlichtingendiensten zijn doorgegeven over de luchtdoelwapens van de separatisten in dat gebied.

Omvliegen op grote hoogte zal nu vaker gaan gebeuren. De landingen en starts op vliegvelden in instabiele regio's blijven dan nog steeds het grootste risico.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden