Wanneer stopte jij met geloven?

Ze raakten het geloof van hun jeugd kwijt, maar zelden was dat een plotselinge breuk. Tijs van den Brink verzamelde de verhalen van twaalf bekende ex-gelovigen.

Waar ging het mis? Dat lijkt dé vraag te zijn die gelovigen stellen aan ex-gelovigen. Het is ook de vraag die in allerlei formuleringen terugkomt in het boek 'Adieu God?' van Tijs van den Brink. Het boek is een weergave van de eerder op televisie uitgezonden gesprekken die Van den Brink voor de EO voerde met bekende Nederlanders.

Het selectiecriterium voor de gasten in het programma: ze zijn gelovig opgevoed, maar hebben afscheid genomen van de kerk van hun jeugd. Aan het woord komen onder anderen presentator Filemon Wesselink, zanger Bennie Jolink, de journalisten Johan Derksen en Wouke van Scherrenburg en predikant Carel ter Linden.

'Waar ging het mis?' wordt aan Filemon Wesselink gevraagd met de woorden: 'Wanneer begon bij jou de twijfel?' Aan Johan Derksen met: 'Wanneer ben jij gestopt met geloven?' En aan Wouke van Scherrenburg met 'Wanneer werd het minder?' Maar uit de antwoorden op die vraag blijkt dat dat zelden van het ene op het andere moment ging. "Het was niet echt een beslissing, het is langzamerhand zo gebeurd", vertelt Wesselink. Derksen zegt: "Ik denk dat het naar binnen is geslopen. Maar daar zijn jaren overheen gegaan." Van Scherrenburg: "Dat ging geleidelijk. Het was ook niet zo'n verankerd geloof dat met de paplepel was ingegegeven. Dan zou het anders zijn geweest. Hoe minder kind ik werd, hoe minder er van dat geloof overbleef." De meest poëtische formulering komt van cabaretier Youp van 't Hek. Hij zegt: "Het geloof is gewoon uit me weggewaaid."

Het boek is een samenvatting van drie seizoenen van het gelijknamige televisieprogramma. Van de 29 tv-gesprekken zijn er twaalf (met acht mannen en vier vrouwen, twee ex-katholieken en tien ex-protestanten) in het boek opgenomen. Het lijkt misschien een merkwaardige onderneming voor een evangelische omroep, schrijft Van den Brink in het voorwoord: uitgebreid in gesprek gaan met mensen die de kerk, en vaak ook het geloof, vaarwel hebben gezegd. "En hen vrijuit alle motieven en argumenten laten toelichten die hen van de kerk en God hebben afgebracht. Waarom zou je dat doen? Is het niet veel bemoedigender en opbouwender voor zo'n omroep om met mensen te praten die God juist hebben gevonden? En leidt dit soort gesprekken er niet toe dat mensen die nog wel geloven ook afhaken?"

Het zijn begrijpelijke vragen, meent Van den Brink. "Toch zijn er volgens mij goede redenen om gesprekken met kerkverlaters te voeren, uit te zenden en te boekstaven. Allereerst ben ik er zeer van overtuigd (geraakt) dat christenen veel kunnen leren van de verhalen van kerkverlaters. Wie dit boek leest kan niet om de conclusie heen dat medegelovigen voor veel kerkverlaters een argument waren om te vertrekken. Domme daden en opmerkingen van kerkleden, vaak op cruciale en gevoelige momenten, maakten dat kerkdeuren daarna jarenlang gesloten bleven. Ik ben van mening dat het als kerkganger leerzaam is die verhalen goed op je te laten inwerken en er conclusies aan te verbinden."

En hoewel vrijwel geen van de geïnterviewden van de ene op de andere dag een ongelovige werd, hebben veel van hen wel een anekdote paraat van een moment waarop de kerk hen teleurstelde. Gretta Duisenberg vertelt bijvoorbeeld hoe op de avond voor haar huwelijk de dominee met drie ouderlingen op bezoek kwam, in een poging het huwelijk te verijdelen - de bruidegom was namelijk buitenkerkelijk. "De dominee stelde voor om samen te bidden. Ik vroeg waarvoor. 'Dat het huwelijk niet doorgaat.' Waarop ik zei: 'Dominee, mag ik u naar buiten geleiden, voor mij is het genoeg'."

En Johan Derksen kreeg zijn bekomst van de kerk toen hij na de plotselinge dood van zijn vrouw op plattitudes werd getrakteerd. "Ik zat in de shit, bleef achter met een kind van twaalf. Ik wist niet hoe ik het allemaal moest doen. Maar de mensen van de kerk kwamen niet verder dan een slap verhaaltje: dat ze nu haar rust gevonden had, dat het allemaal in orde was en dat ze geduldig op mij zou wachten daar. Dan denk ik: jongens, wat heb ik aan die prietpraat? Ze was helemaal niet uit op haar rust; we hadden een uitstekend, heel saai en degelijk huwelijk."

'Hypocriet' is het woord dat verschillende geïnterviewden gebruiken om de houding van de kerk te typeren. Gretta Duisenberg: "Op een gegeven moment, na eindeloos gediscussieer, kreeg ik er schoon genoeg van. Zo hypocriet allemaal."

Van het horen van de negatieve ervaringen van zijn gesprekspartners is Van den Brink naar eigen zeggen geschrokken. "Pastoors die aandrongen op gezinsuitbreiding, dominees en ouderlingen die op de avond voor een trouwdag nog even kwamen kwamen zeggen dat een huwelijk niet door zou moeten gaan, ouderlingen die via een gebed de kerkverlater op haar nummer probeerden te zetten, het komt in dit boek allemaal voor. Ik hoop dat het meer iets van vroeger is, dan van nu, maar ik vrees dat het nog steeds gebeurt. Die drang zit immers diep in ons allemaal."

Als de kerk en het christelijk geloof geen rol meer spelen, wil Van den Brink van zijn gasten weten, uit welke bron put je dan? Filemon Wesselink: "Dat is toch wel kunst en cultuur. Ik ga op zondagochtend wel eens naar het Concertgebouw. En als ik naar beeldende kunst kijk, gebeurt er iets irrationeels."

De geïnterviewden aarzelen niet om af en toe de rollen om te draaien. Dan stellen zíj de vraag, die steevast luidt: gelooft Van den Brink dat nou allemaal echt, van God en Jezus en de Bijbel? Ja, dat doet hij. Tegen Gretta Duisenberg zegt hij: "Ik geloof dat Jezus ooit terugkomt en dat er dan een nieuwe aarde zal zijn waarop vrede zal zijn en gerechtigheid. Daar geloof ik in." En tegen schrijfster Franca Treur: "Als je heel lang op me inpraat, kun je me ook wijsmaken dat het psychologie is. Dat geloof ik ook wel. Maar als ik weer eens naar de kerk ben geweest, bij een mooie dienst, zeg ik: 'Nee, er is niets nep bij'."

Van den Brinks eigen geloof lijkt dus onwrikbaar en onwankelbaar, maar dat wil niet zeggen dat de reeks gesprekken niets met hem heeft gedaan. "Ik ben zelf groot geworden met een vrij scherp oordeel over kerkverlaters. Dat was ongetwijfeld onderdeel van de tijd en cultuur waarin ik groot werd, en ik snap de achtergrond van dat oordeel ook heel goed. Maar ik ben er steeds meer van overtuigd geraakt dat het niet helpt. De kans dat het gesprek stokt waar het oordeel begint, is levensgroot. En dan heb je elkaar pas echt niks meer te vertellen. Deze serie gesprekken heeft er dus voor gezorgd dat mijn oordeel over kerkverlaters is geslonken. Tegelijkertijd hoop ik dat het ook andersom werkt en de (voor)oordelen van kerkverlaters over kerkgangers tijdens het lezen ook afnemen. Openhartige gesprekken, met nieuwsgierigheid van twee kanten, die vind ik zeer de moeite waard."

Tijs van den Brink: 'Adieu God?' In gesprek met twaalf bekende Nederlanders. Uitgeverij Kok, 176 blz. euro15.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden