wandelen / Van Kootwijk naar Dikke Bart

Ploegen door het zand is zwaar maar loont wel

Het wandelen over het Kootwijkerzand is goedbeschouwd een vorm van ramptoerisme. Toegegeven, de ecologische ramp waardoor omvangrijke stuifzandgebieden ontstonden heeft zich al weer een tijdje geleden voltrokken. Slachtoffers zijn er dus niet te vinden. Sterker nog, het gebied is inmiddels tot Staatsnatuurreservaat verheven en terecht. De wandeling door het gebied is vermoeiend maar de beloning is er dan ook naar.

De sahara van Nederland ontstond eeuwen geleden toen de boeren rond Kootwijk heideplaggen uit de grond staken en die gebruikten voor hun potstallen. Daarnaast graasden de tienduizenden schapen de beplanting weg waardoor het zand bloot kwam te liggen. De stuifzandgebieden groeiden zo snel dat de bewoners van Kootwijk zich omsingeld zagen door duinen.

De provincie Gelderland legde vervolgens dennensingels om de zandgebieden heen aan om de verwoestijning te stoppen. Dat had succes, zoveel zelfs dat Staatsbosbeheer nu veel moeite moet doen om de milieuramp van twee eeuwen geleden in stand te houden. Zonder het rooien van groen zou het zo weer veranderen in bos.

Wat is een betere start voor een wandeling door het zand dan het dorpje Kootwijk? U moet er wel met de auto naartoe, want de bus stopt niet bij dit kleine en keurige, ik zou bijna zeggen aangeharkte, dorp. Bij de Brink, waar wat parkeergelegenheid is, staat het dorpskerkje waar zowaar kerkgeschiedenis is geschreven. Voor de kenners: de eerste theologische kandidaat van de Vrije Universiteit, J. H. Houtzagers, werd hier in 1886 de eerste dolerende predikant.

De wandeling die wij hebben gekozen voert via de Kootwijkerdijk het dorp uit in noordwestelijke richting. Het pad loopt door bossen en langs boerderijen, bijna allemaal prachtig gerestaureerd met gloednieuwe rietdek. Aan de boerderijen is te zien dat het gebied rond Kootwijk in vergelijking met vroegere tijden drastisch is veranderd. De naam Kootwijk (wijk van kooien) verwijst naar de talloze schaapskooien die in het verre verleden er rond deze nederzetting lagen.

De arme schapenboeren zijn verdwenen. Het schaap is ingeruild voor het paard. In het hele gebied zijn de rommelige weiden veranderd in smetteloze gazons waar paarden grazen achter strak in het gelid staande afrastering. De boerderijen, vaak met hal voor de paarden, zijn niet meer te betalen voor eenvoudige schapenboeren.

Na enige slingeringen komen we bij de dennensingels, van vooral grove dennen, die in 1850 zijn aangeplant om de verstuivingen een halt toe te roepen. We zijn kortom dicht bij het Kootwijkse zand, maar waar is het zand?

Het duurt vervolgens een behoorlijke tijd voordat we de duinen in zicht krijgen. Een betere blik op de kaart leert dat de wandeling langs het zand gaat en niet erover. Wie wil ploegen moet dus van de route afwijken en eerder door de singels heen steken. Is het toegestaan in een natuurgebied om van het pad af te wijken? Jazeker wel. Van Staatsbosbeheer mag u op het zand gaan en staan waar u wilt. U moet wel uitkijken voor de begroeide delen waar de mossen niet heel erg gesteld zijn op wandelschoenen met grof profiel.

De wandeling voert langs een punt dat een prachtig uitzicht biedt op het zand. In de verte, op een afstand van pakweg honderd meter, staat in de uitgestrekte zandvlakte ietwat surrealistisch een paal met een ijzeren doos erop. Het blijkt een zogeheten diazuil te zijn. Wie zijn ogen op twee kijkertjes zet kan een diaserie zien die uitlegt dat in de jaren zeventig op die plek een dorp is blootgelegd, dat rond het jaar duizend dermate last kreeg van het zand dat de bewoners naar een andere plek zijn gevlucht en waarna het zand de nederzetting totaal verzwolg.

Die plek, die bekendstaat als Dikke Bart, is perfect voor het verorberen van een boterham, zeker midden in de week als het gebied verlaten is. De stilte wordt dan alleen doorbroken door het kanongebulder van oefenende militairen van de kazerne Harskamp. Waar de naam Dikke Bart vandaan komt konden ook Kootwijkers me niet vertellen. Iemand had het ooit geweten, maar was het verhaal vergeten.

Na Dikke Bart is het mogelijk om verder op het zand naar het oosten te lopen, wat we dan ook doen. Op het fietspad dat naar Radio Kootwijk gaat, slaan we linksaf en keren we terug naar de Duinweg en hervatten we de uitgezette wandeling. Die loopt dan nog door prachtige bossen, maar het hoogtepunt is achter de rug. We komen weer op de plek uit waar we Kootwijk hebben verlaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden