Wandelen langs de Atlantikwall

De Duitse verdedigingslinie Atlantikwall veranderde een deel van Den Haag drastisch. Waar en waarom wordt uit de doeken gedaan met een nieuwe wandelroute vanaf Madurodam tot kort voor Kijkduin.

Gesien Bruins (78) groeide op in het Veluwse Doornspijk - ver van Den Haag dat vanaf 1942 deels werd verwoest door de aanleg van de Duitse verdedigingslinie Atlantikwall. Toch kreeg ze er iets van mee. In het tweede oorlogsjaar arriveerden twee verhuiswagens van de chique Scheveningse familie Laman Trip voor haar ouderlijk huis. De evacués zouden tot na de bevrijding bij het gezin van Bruins verblijven. Daar weet ze nauwelijks meer wat van. Wel herinnert ze zich de kast met zilveren miniatuurtjes van de voorname ontheemden waar ze als klein meisje naar mocht kijken.

De Laman Trips behoorden tot de 135.000 Scheveningers en Hagenaars die onder dwang huis en haard verlieten. Hun woningen werden vernietigd voor een zone met zware versperringen, geschutsposten, een tankgracht en -muur die een geallieerde invasie vanaf de Noordzee moest voorkomen. In totaal verdwenen 2400 panden, wat Den Haag blijvend veranderde. Ook de wijk Duinoord - waar Gesien Bruins al weer jaren woont - werd daardoor een lappendeken van bouwstijlen. In de hoedanigheid van secretaris van bewonersorganisatie Duinoord vond ze een herinnering aan het waarom op z'n plek. "Maar een monument of plaquette is zo statisch." Dus werd het een vijf kilometer lange wandelroute langs 21 memorabele plekken. Daarvan zijn er zeventien van een informatiepaneel voorzien. De gemeente Den Haag - een van de subsidiegevers - wilde niet nog meer borden in de openbare ruimte, licht Bruins toe.

Het pad begint bij Madurodam, eigenlijk ook een beetje een oorlogsmonument. De in 1952 geopende miniatuurstad is vernoemd naar oorlogsheld George Maduro, wiens ouders ter nagedachtenis aan hun in Dachau vermoorde zoon het attractiepark mede financierden. Door de kitscherige entree en het Hubertus-viaduct bijna boven het hoofd is het moeilijk voor te stellen dat deze plek eens een geliefde fotolocatie was. Over het nabijgelegen Schevenings Kanaal lag de bekoorlijke Witte Brug en statige Kanaalvilla, die de oorlog niet overleefden. En ook de zogeheten '72 Trapjes' schuin achter Madurodam sneuvelden jammerlijk. Die leidden naar het plateau op de Kogelberg; een populaire attractie omdat je vanaf het duin een denderend uitzicht had.

We lopen verder via de Scheveningse Bosjes, een glooiend stadspark met waterpartij - voor de oorlog een gewilde wandelplek waar eveneens niks van overbleef. De 27 meter brede tankgracht ging er dwars doorheen, en om schootsveld richting het stadscentrum te verkrijgen moest al het groen op de schop. Wel werden de statige marmeren Cremer- en Ver Huell-bank gespaard. De Duitsers lieten die zorgvuldig afbreken en opslaan. In 1956 keerde de bank terug, hoewel niet op dezelfde plek.

"De bezetter had klaarblijkelijk toch wel enig respect voor kunst en cultuur", zegt Gesien Bruins terwijl we gezeten op de hoog gelegen Ver Huell-bank van een lekkere lentezon en het uitzicht genieten. Aan de overkant van de plas prijkt het Indisch Monument, een bronzen beeldengroep ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de Japanse bezetting van voormalig Nederlands-Indië. Maar verder voelt de Tweede Wereldoorlog ver weg, tijdens de gehele route kunnen we ons eigenlijk moeilijk voorstellen hoe groot de ravage moet zijn geweest in de circa 26 kilometer lange en 1 kilometer brede sloopzone langs de Haagse en Scheveningse kust. Om ons beter te kunnen inleven, zoomen we daarom extra in op de historische foto's van de negorij op de verschillende informatieborden.

Met de lus door de lommerrijke Scheveningse Bosjes hebben we het mooiste stuk

van het pad gehad. De lijnwandeling die ten oosten van Scheveningen begint en kort voor badoord Kijkduin eindigt, slingert vervolgens langs beide kanten van de drukke verkeersweg die het Westland met Wassenaar verbindt. Die is aangelegd op het voormalige Atlantikwall-tracé, ofwel de tankgracht waarachter het Sperrgebiet was.

Het idee voor de verkeersader kwam van architect Willem Dudok die na de oorlog van de gemeente Den Haag de opdracht kreeg de boel weer op poten te zetten. Dudok had er volgens eigen zeggen zin in om "in deze saaie stad nieuw architecturaal leven te wekken", maar kwam enigszins van een koude kermis thuis. Zijn plan voor een ambitieuze cultuurbuurt op de plek waar de fraaie villa's van de chique buurt Zorgvliet hadden gestaan, werd slechts gedeeltelijk uitgevoerd. De schouwburg, het conservatorium en concertgebouw zouden er nooit komen. Het Congresgebouw - inmiddels omgedoopt tot World Forum - schopte het wel verder dan de tekentafel, en kreeg verschillende buren die zich bezighouden met vrede, veiligheid en recht, zoals het Joegoslaviëtribunaal. Daarmee werd het Churchillplein een kille klont van moderne gebouwen. Om Dudok weer even te citeren: "Den Haag liet kansen liggen om een der mooiste steden van het oude Europa te worden".

Dankzij de smeekbeden van onder meer de directie ontkwam het Gemeentemuseum van Dudoks niet minder beroemde collega Berlage gelukkig wel aan de Duitse moker. Hoewel we pas halverwege de route zijn, strijken we graag neer op het terras van café-restaurant Gember aan de vijver van Berlages goddelijke en laatste gebouw uit 1935. De wandeling telt slechts vijf kilometer maar door alle informatie die we onderweg opslurpen, zijn we uiteindelijk een dikke middag zoet. Ook door een bezoekje aan het Museon dat direct naast het Gemeentemuseum ligt. Dat heeft vanwege zeventig jaar bevrijding momenteel een tijdelijke interactieve tentoonstelling over de Atlantikwall die alleen al vanwege de bijzondere bruiklenen een bezoek waard is. Zo is er het poortje van de Scheveningse gevangenis Oranjehotel te zien; daar gingen honderden gevangenen onderdoor, op weg naar de executieplaats op de Waalsdorpervlakte.

Tijdens de tweede etappe van de herinneringsroute struinen we door Duinoord en de Bomen- en Bloemenbuurt. Net als Zorgvliet de betere wijken die begin vorige eeuw op het zogeheten zand (duingebied) verrezen omdat Den Haag-centrum door de komst van onder meer 'Indischgasten' uit zijn voegen barstte. Op dit aangetaste deel van de stad wist Dudok wel duidelijk zijn stempel te drukken. Her en der ging het oorspronkelijke stratenplan op de schop en langs brede lanen verschenen lage ruimtelijke flats om de naoorlogse woningnood te lenigen. Dudok hield van speels, verduidelijkt Gesien Bruins, en liet de gebouwen daarom haaks op de straten plaatsen. Ook flink veel groen vond de architect fijn. Dat vertaalde zich in royale gemeenschappelijke tuinen en plantsoenen langs de drukke verkeersader waar de tankgracht liep.

Het wonder der wederopbouw is niet overal even goed geslaagd constateren we her en der. Zo loopt de Obrechtstraat met haar statige vooroorlogse panden halverwege plotsklaps dood op de zijkant van een flatgebouw. En het grote woningbouwcomplex aan de Goudsbloemlaan vinden we een nogal zouteloze kolos. Op het bijbehorende informatiepaneel wordt die aangeprezen als 'markant'. "Da's eufemistisch voor lelijk", stelt Bruins aan het slot van de route, die niet om haar schoonheid maar hoge informatiegehalte de moeite loont.

Route

De wandelkaart van de herinneringsroute Atlantikwall Den Haag is gratis verkrijgbaar bij de VVV en het Museon. Omdat de kaart niet uitblinkt in duidelijkheid, wordt momenteel gewerkt aan een routebeschrijving. Die is straks te downloaden op de website www.atlantikwalldenhaag.nl. De route van 5 kilometer wordt nog met 8 kilometer uitgebreid naar Kijkduin en de landgoederen Ockenburgh en Clingendael. Ook de Haagse buurt Bezuidenhout die in maart 1945 per ongeluk werd gebombardeerd, heeft sinds kort een herinneringsroute van ongeveer 5 kilometer. Voor info: www.bb45.nl.

Oorlog in Haagse musea

De Museon-tentoonstelling 'Den Haag en de Atlantikwall, oorlog in de stad van vrede' duurt tot 1 november.

In het Omniversum wordt de bekroonde film 'D-day Normandy 1944' vertoond over de grootste geallieerde operatie van de Tweede Wereldoorlog. Op 1 juni wordt voorafgaand een lezing gegeven door historicus Marcel Nonhebel.

Het Haags Historisch Museum heeft tot medio augustus de expositie 'Naar de boeren' over de kinderevacuaties in de Hongerwinter.

6 juni: Bunkerdag

De bunkers die langs de Nederlandse kust als onderdeel van de Atlantikwall werden gebouwd, zijn normaliter voor publiek gesloten. Maar op 6 juni worden de betonnen bouwwerken van Hoek van Holland tot Den Helder één dag opengesteld. Voor kaartjes en info: www.bunkerdag.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden