wandelen / In de Zaanstreek wemelt het van de molens en de vogels

Dwalen Romeinen nog wel eens over het Forum Romanum? Beklimmen Parijzenaars de Eiffeltoren? Gaan Amsterdammers nog wel eens naar de Zaanse Schans?

Zelden waarschijnlijk, tenzij er buitenlands bezoek is dat zo graag wil zien waar Nederland bekend om is in het buitenland. Maar wij doen het zonder buitenlandse gasten, zomaar op een koude wintermorgen, en het blijkt de moeite waard. De wind waait schraal over polderland onder de rook van Amsterdam. Ingeklemd tussen de Zaanse industrie en de snelweg blijk je toch wonderlijk rustig te kunnen wandelen.

We beginnen gewoon bij het station Koog-Zaandijk, rechtdoor de Stationsstraat in. Aan het einde links en dan staan we al bij de Zaan. Brug over en bordjes ’Zaanse Schans’ volgen. We laten het museumdorpje links liggen en gaan rechts de Kalverdijk op, waar de molens staan die, op een paar na, zijn te bezichtigen. De Zaan werd gebruikt voor aan- en afvoer van producten en het vlakke land naast de waterweg was ideaal om molens te laten draaien. We passeren de Huisman, de Gekroonde Poelenburg en de Kat. De laatste is bijzonder, omdat deze molen op de plaats langs de Zaan staat waar daadwerkelijk een verfmolen werd gebouwd.

De glorietijd van de molens begon eind zestiende eeuw met de uitvinding van de krukas. De as maakte het mogelijk om de draaiende beweging van de wieken om te zetten in op en neergaande bewegingen. Daarmee was de eerste zaagmolen een feit. In de verfmolen werden grondstoffen vermalen tot pigmenten. In 1782 brandde de oorspronkelijke Kat af, maar daarna werd hij weer opgebouwd. Met de opkomst van de stoommachine raakten de meeste molens overbodig en vele werden afgebroken of brandden af. De Kat werd grotendeels afgebroken en stond te verkommeren totdat begin jaren zestig de molens weer in de belangstelling kwamen.

Elders in Zaandam stond molen de ’Duinjager’ in de weg bij de uitbreiding van een nieuwbouwwijk. In 1960 werd de achtkant van de Duinjager op de basis van de Kat gezet en weer in werking gesteld. Bijna alle molens langs de Kalverdijk hebben een dergelijke geschiedenis, want zo dicht naast elkaar leveren ze wel een mooi plaatje op, maar zo vlak op elkaar hebben ze natuurlijk nooit gestaan.

Ook na de glorietijd van de molens bleef de Zaanstreek een belangrijk industriegebied. Nu nog staan er veel levensmiddelenfabrieken. Met name de lucht van zetmeel en cacao is soms tot ver in Amsterdam te ruiken. Na oliemolen de Bonte Hen laten we de toeristen achter ons en komen we in het rustige gedeelte van de wandeling. Aan de linkerhand het brede water van de Zaan en rechts de polder.

Ondanks alle bedrijvigheid wemelt het hier van de vogels; enthousiast baltsende smientmannetjes, nijlganzen, knobbelzwanen en koolmezen die klinken alsof de lente al is begonnen.

We steken een weg over en gaan richting Wormer en Jisp. Aan de overkant van de Zaan kun je zeepfabriek de Adelaar zien liggen met het beeld van een enorme adelaar op het dak. Als we het asfaltpad volgen lopen we in een halve cirkel langs de Engewormer. Hoewel de weg over asfalt gaat, is dit toch een fraai stukje Noord-Hollands landschap en wonderlijk rustig. Het vogelreservaat Wormer en Jisperveld is een van de grootste brakwatervenen van Europa. Tussen de weilandjes liggen kleine sloten en vaarten. Zo’n 1000 jaar na Christus vestigden de eerste boeren zich hier. Nu nog worden deze weilandjes gebruikt als hooiland. De natte hooilanden worden laat gemaaid omdat zoveel vogels hier nestelen. Tureluurs, grutto’s en kieviten broeden er veel. Maar er worden ook kemphanen, wintertalingen, haviken en blauwe kiekendieven gezien. Het gebied ligt twee meter onder de zeespiegel en doordat de ondergrond nog wat brak is vanwege overstromingen uit het verleden, zijn er bijzondere planten te vinden.

De route loopt langs brede rietkragen en komt uit bij een ophaalbrug. Neem die niet, maar loop langs de manege tot een pad dat rechtdoor gaat en er bijna uitziet als privéterrein. Het pad maakt een bocht naar links en de ringvaart blijft aan de linkerhand. Klein en stoer staat molen de Hercules langs de vaart. Deze kleine molen werd gebouwd in 1922 om de Kalverpolder te bemalen.

Ook de Hercules raakte in verval, maar mede dankzij giften van bedrijven is de molen gerestaureerd. Bij hoog water wordt de Hercules nog steeds gebruikt. Vanaf dit punt heeft de wandelaar een prachtig weids uitzicht over de polders.

Dan steken we de weg over en volgen het pad langs een lange rij woonboten. Aan het eind bij een ophaalbruggetje naar rechts en dan bij nummer 30 linksaf. We lopen over een industrieterrein, maar dat hoort ook wel bij een wandeling in deze streek, want industrie hoort net zo bij de Zaanstreek als de molens. Hier ruikt het naar chocolade. De eerste weg rechts komt weer uit bij het parkeerterrein van de Zaanse Schans. Toch maar kijken waar al die toeristen ieder jaar op afkomen? Een aantal huizen wordt gewoon bewoond en er is een restaurant. In dit buurtje zijn de typisch Zaanse houten huisjes bijeengebracht die elders plaats moesten maken voor andere gebouwen. Midden in het dorp staat een vestiging van Albert Heijn, ingericht met het oorspronkelijke interieur uit 1887. Hier geen stoommaaltijden en kant-en-klaarsoepen maar halve kopjes boter, spek en snoep. Op de terugweg passeren we de enorme houten klomp. Vier Italianen zijn erin geklommen, leuk voor een foto. In Pisa wordt ook precies aangegeven waar je met uitgestrekte arm moet gaan staan, zodat het lijkt alsof jij de toren omverduwt.

Molenroute

De molenroute begint bij station Koog-Zaandijk aan de lijn van de stoptrein Amsterdam richting Alkmaar. De auto kan worden geparkeerd bij het station. Bij de Zaanse Schans zelf is ook een parkeerplaats, maar daar is het vaak druk (euro 6,50). De route zelf is duidelijk aangegeven met blauwe stickers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden